نظرسنجی‌هایی بدون ارزش علمی
مجید محمدی

 

 

موسسه‌ای به نام ایران پل نتایج نظر سنجی خود با عنوان «پیامدها و نتایج انتخاب دوباره حسن روحانی» را منتشر کرده است. بر اساس این نظرسنجی قاسم سلیمانی نظر مساعد ۶۱ درصد از ایرانیان را به همراه دارد. پس از او محمد جواد ظریف با ۴۳ درصد و حسن روحانی با ۳۹ درصد در مقام دوم و سوم نظر مساعد ایرانیان قرار می گیرند. نکات دیگری هم در این نظر سنجی وجود دارد که ذیلا بدان‌ها خواهم پرداخت.

این گونه نظر سنجی‌ها که توسط موسساتی در خارج کشور انجام می شوند دارای مشکلاتی هستند که آنها را از ارزش علمی ساقط می کند. مهم‌ترین این مشکلات عبارت‌اند از:

نظر سنجی در جوامع بسته و اقتدارگرا

پدیده‌ی نظر سنجی در جامعه‌ای قابل تحقق است اولا مردم در معرض اخبار و اطلاعات قرار گیرند (آزادی رسانه‌ها) و نظر آنها شکل بگیرد، بتوانند به شکل فردی و گروهی آزادانه نظراتشان را بیان کنند (آزادی احزاب، بیان و تشکل‌ها)، پس از بیان نظرات خود هزینه‌های سنگین برای انجام این کار نپردازند، و شرایط امنیتی و مبتنی بر ارعاب عمومی نباشد. هر چهار شرط در جامعه‌ی ایران مفقود است. اگر یک موسسه‌ی نظر سنجی ادعا کند که این شروط در ایران محقق شده باید به حرفه‌ای بودن و تجربی بودن کار آن شک کرد چون واقعیاتی مثل روز روشن را انکار می کند.

نظر سنجی در جوامع بسته و اقتدارگرا در موضوعات سیاسی و امنیتی اضولا بی‌معناست و از هیچ واقعیتی گواهی نمی دهد. نه مردم گزینه‌هایی را در برابر خود می بینند که میان آنها انتخاب کنند، نه می توانند نظر خود را در یک فرایند شکل دهند و نه احساس امنیت لازم برای بیان آنها را دارند. در موضوعاتی که هیچ حساسیت سیاسی ندارد (ترجیح شهر یا روستا برای زندگی) نظر سنجی علمی ممکن است اما وقتی قدم در محدوده‌ی حساسیت‌های حاکمان می گذاریم امکان سنجش نظرها به صفر می رسد. شما اگر در ایران حتی از ترجیح میان استفاده از تاکسی اینترنتی و غیر اینترنتی بپرسید باز در ذهن افراد ممکن است این خلجان وجود داشته باشد که "نکند یک موسسه‌ی امنیتی یا نظامی دارد این نظر سنجی را انجام می دهد" چون شایعات بسیاری وجود دارد که تاکسیرانی اینترنتی در ایران به افراد سپاهی تعلق دارد. اصولا در جامعه‌ای که به علت عدم آزادی رسانه‌ها و عدم اعتماد مردم به آنها شایعه یکی از مهم‌ترین مجاری انتشار و کسب اطلاعات است نظر سنجی علمی غیر ممکن یا بسیار دشوار می شود.

تصور کنید کسی از خارج به یک ایرانی تلفن بزند و نظر او را در مورد دولت امریکا یا سیاست خارجی آن بپرسد. چند درصد از ایرانیان دارای این احساس آزادی هستند که نظر خود را در مورد دولت امریکا به پرسشگر بگویند؟ از این جهت نتایج نظر سنجی گالوپ در باب مقبولیت رهبری ایالات متحده در ایران (که ۱۲ درصد مثبت و ۶۱ درصد منفی ارزیابی کرده‌اند) به هیچ وجه ارزش علمی ندارد. نظر سنجی‌هایی که در باب مقبولیت یا عدم مقبولیت برنامه‌ی هسته‌ای توسط موسسات خارجی انجام شده نیز همین حکم را دارد.

در جامعه‌ای که افراد تنها به خاطر شرکت در تظاهرات آرام خیابانی در بازداشتگاه‌ها مورد شکنجه و تجاوز و قتل واقع می شوند و تنها بخاطر اظهار نظر ماه‌ها در سلول انفرادی نگاه داشته می شوند چگونه می توان انتظار داشت که به سوالات پرسش کنندگان به پرسش‌های سیاسی روز از سوی موسسات غیر معتبر با صداقت و امانت پاسخ دهند، بالاخص آن که افراد مورد مصاحبه با تلفن ثابت عمدتا افراد مسن و ساکن مناطق غیر شهر‌های بزرگ هستند.

عدم امکان کار موسسات نظر سنجی مستقل در ایران

امکان نظر سنجی چهره به چهره یا درخانه در ایران توسط موسسات نظر سنجی مستقل و بالاخص موسسات مستقر در خارج (بدون اتصال به حکومت) وجود ندارد. حکومت به این موسسات با عنوان "نظر ساز" یا مخل امنیت ملی برخورد کرده است و هیچ نشانه‌ای مبنی بر تغییر این نگرش به چشم نمی خورد. اصولا نظر سنجی در ایران ملک مطلق نهادهای امنیتی است و هیئت حاکمه این امر را موضوعی مرتبط با امنیت ملی و داخلی تلقی می کند. در این بافت و سیاق، هر موسسه‌ای در داخل که کار نظر سنجی را برای موسسات خارجی انجام دهد مورد اتهام و مظنون است مگر آن که با نهادهای امنیتی کار کرده و مورد وثوق آنها باشد.

در برخی از مجامع با مدیران یا محققان برخی از این موسسات برخورد داشته‌ام که ادعا می کرده‌اند نظر سنجی‌های آنها در داخل انجام شده و دفاتری در ایران دارند اما آنها باید به این سوال بنیادی پاسخ دهند که چرا برخی از موسسات مستقل و به ویژه دفاتر موسسات مستقر در خارج امکان کار ندارند و محققان و مدیرانشان بازداشت و زندانی می شوند و برخی آزادانه می توانند کار کنند. آنهایی که در ایران می توانند کار کنند و دفتر داشته باشند حتما برای کار خود مجوز گرفته‌اند (بدون مجوز در ایران حتی یک آبمیوه فروشی نمی توان باز کرد چه برسد به موسسه نظر سنجی). اینهایی که ادعا می کنند در ایران کار می کنند و دفتر دارند با چه روال و شرایطی مجوز دریافت کرده‌اند؟ پاسخ به این سوالات در پایگاه‌های اطلاع رسانی این گونه موسسات داده نشده است.

مشکلات تماس تلفنی

این گونه نظر سنجی‌ها معمولا از طریق تماس تلفنی انجام می شوند. اگر نظر سنجان به افراد نگویند که از کدام موسسه و در کجا زنگ می زنند مرتکب عدم شفافیت شده و این امر کار آنها را مخدوش می کند. اما اگر شفاف بوده و اینها را بگویند مخاطب را بر سر دوراهی صداقت و عدم صداقت قرار می دهند. بالاخص در موضوعات سیاسی و امنیتی چنین شرایطی تشدید می شود. شما اگر از افراد در مورد ترجیح میان چلوکباب و قرمه سبزی سوال کنید آنها بدون هیچ واهمه‌ای پاسخ صادقانه را به شما خواهند گفت. اما با توجه به این که همه‌ی ایرانیان می دانند تلفن آنها بالاخص در تماس با خارج کشور به طور تصادفی شنود می شود (و اگر هم نشود این تصور وجود دارد) چگونه می توان انتظار داشت به سوال در مواردی که پای مقامات سیاسی و نظامی و امنیتی کشور در میان است پاسخ صادقانه بدهند؟

مشکل عدم شفافیت

این گونه نظر سنجی‌ها آن قدر مشکل فنی و تکنیکی دارند که اگر آنها را شفاف بیان کنند خود را از حیز انتفاع ساقط کرده‌اند. به عنوان نمونه نظر سنجی ایران پل نمی گوید چند درصد پاسخ دهندگان از پاسخ به سوالات خودداری کرده‌اند. اگر موسسه‌ای نوع تماس خود را در گزارش نهایی بیان نکند خود اعتبار خود را سلب کرده است. نظر سنجی مورد اشاره در آغاز مطلب نمی گوید تماسهایش حضوری بوده یا تلفنی. در یک نظر سنجی اهمیت دارد که با پاسخ دهندگان با تلفن ثابت انها تماس گرفته شده یا تلفن همراه که این نکته در نظر سنجی ایران پل غائب است. اکثر این نظر سنجی‌ها روش شناسی کارهای خود را بدون مخفی کاری به جامعه‌ی علمی ایرانیان عرضه نمی کنند تا این کار آنان با کارهای دیگرشان مقایسه شود. مشکل دیگر این موسسات پنهان بودن کل یا بخشی از منابع آنهاست.

مشکلات فنی

جمعیت نمونه این نظر سنجی متشکل از ۱۰۰۰ نفر بوده است. تجربه‌ی موسسات نظر سنجی مستقل در ایران در دهه‌ی هفتاد نشان داد که این تعداد برای یک نظر سنجی در سطح ملی قابل اتکا نیست. در نطر سنجی ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان توسط وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی در دهه‌ی ۱۳۷۰ تعداد جمعیت نمونه بیش از پانزده هزار نفر بود. در نظر سنجی‌های سیاسی نیز حتی در سطح تهران نمونه‌ها عمدتا بیش از ۱۵۰۰ نفر بودند. متن دقیق پرسش ‌ها از مصاحبه شونده به زبان فارسی منتشر نشده است تا بتوان در مورد آنها داوری کرد.

نظر سنجی‌هایی با نتایج بسیار "پاکیزه"

​اگر یک نظر سنجی منعکس کننده‌ هیچ گونه انتقاد و مخالفتی با وضعیت موجود کشور نباشد و هیچ دیدگاه رقیبی در آن مورد پرسش واقع نشده باشد در وثوق و اعتبار آن باید ترددید کرد. روال همیشگی این گونه نظر سنجی‌ها آن است که ابتدا در خارج کشور منتشر شده و بعد همه‌ی نتایج آنها بدون سانسور در داخل منتشر می شود. حتی دستگاه تبلیغاتی حکومت از آنها استقبال می کند. نظر سنجی موسساتی مثل ایران پل آن قدر از لحاظ سیاسی "پاکیزه" هستند که گویی دستگاه رهبری آن را سفارش و افسران جنگ نرم آن را انجام داده‌اند. کسی که تنها یک روز در ایران سوار تاکسی شود، به آرایشگاه برود، در مهمانی خانوادگی شرکت کند و چند قدمی در خیابان و کوچه بردارد نارضایتی عمومی از وضعیت موجود را مشاهده خواهد کرد. به عنوان مثال در نظر سنجی ایران پل که ادعا می کند در سه مقطع قبل، در حین و بعد از انتخابات انجام گرفته بخشی از نظرات عمومی کلا حذف شده و عمدتا دیدگاه‌های رسمی منعکس شده‌‌اند.

در این گونه نظر سنجی‌ها مدام با نظراتی مواجه می شویم که دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی معرف آنهاست مثل شیوع نگرش ضد امریکایی، طرفداری از سیاست‌های مداخله جویانه در سوریه و محبوبیت چهره‌های نظامی و امنیتی. چهره‌هایی نیز که مورد غضب نظام قرار می گیرند یکباره و بدون هیچ علت خاصی (احتمالا مخالفت با نظر خامنه‌ای) محبوبیتشان سقوط می کند. این نظر نظر سنجی نشان می دهد که محبوبیت احمدی نژاد از ۶۰ درصد قبل از انتخابات به ۲۵ درصد رسیده است. تنها اتفاقی که برای وی افتاده رد صلاحتیش برای نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری توسط شورای نگهبان بود است. آیا در عالم واقع رد صلاحیت توسط شورای نگهبان می تواند با محبویت یک چهره‌ی سیاسی چنین کند؟ چنین شورای نگهبانی باید دارای محبوبیتی بسیار بالا در میان مردم ایران باشد که چنین نیست.

مجموعه‌ی پاسخ‌های تنظیم شده برای این گونه نظر سنجی‌ها عینا منعکس کننده‌ی دیدگاه‌های نهادهای امنیتی رژیم و هیئت حاکمه‌ی نظامی ایران است: نگرانی از بدتر شدن وضعیت اقتصادی، دفاع از بالا رفتن ظرفیت‌های دفاعی، اطمینان به نهادهای حکومتی، و رضایت مردم از شرایط سیاسی موجود. این نگرش‌ها در نظر سنجی ایران پل فرض گرفته شده‌اند.

چرا نظر سنجی بی‌اعتبار انجام می شود؟

پرسش نهایی‌ای که این مطلب باید بدان پاسخ دهد این است که اگر این نظر سنجی‌ها علمی نیستند چرا انجام می شوند. اول این که در عالم بازارهای مختلفی وجود دارد که یکی از آنها بازار علم است. بازار تبلیغات سیاسی و فروختن نظرات به عنوان افکار عمومی رونقی بسیار بیشتر از بازار نظر سنجی علمی دارد. جمهوری اسلامی به خوبی فرا گرفته که از انواع روش‌ها که از نظر عموم مشروع شمرده می شود (بالاخص آنچه به نام دانشگاهی در امریکا یا اروپا انجام شده) برای وانمایاندن تبلیغات سیاسی خود به صورت واقعیت بهره بگیرد. کسانی که در ایران گوشت الاغ و گربه را به عنوان گوشت گوسفند و گاو می فروشند حتما می دانند چگونه مزه و رنگ و دیگر مشخصات آنها را برای فریب خریدار تغییر دهند.

دوم آن که موسساتی در خارج کشور هستند که برای این کارها بودجه دارند و تصور می کنند که در ایران می توان نظر سنجی انجام داد و تصور می کنند که افرادی دارای شایستگی برای انجام این کار بدون دغدغه‌های سیاسی و تبلیغاتی وجود دارد.

کسانی هم در آن طرف داستان هستند که تلاش می کنند این بودجه‌ها را به خود اختصاص دهند و کار را نیز به گونه‌ای انجام دهند که حکومت برای خود و خانواده‌شان مشکلی ایجاد نکند (مثل حذف نام خامنه‌ای و رهبران جنبش سبز یا چهره‌های سیاسی خارج کشور مثل شاهزاده رضا پهلوی از فهرست اسامی افرادی که در مورد محبوبیت یا نظر مساعد به آنها سوال می شود.

منبع:رادیو فردا


مجید محمدی

فهرست مطالب مجید محمدی  در سایت پژواک ایران 

*سپنتا نیکنام و مرگ حاکمیت قانون و حقوق شهروندی  [2017 Nov] 
*اصلاحات سال‌ها پیش مُرد. همین!  [2017 Oct] 
*«جان اسنو» در تهران  [2017 Sep] 
*دشمنی اسلامگرایانه با غرب چه نتایجی دارد؟ [2017 Aug] 
*نظرسنجی‌هایی بدون ارزش علمی [2017 Aug] 
*علی شریعتی: ایدئولوگ نظام سرکوب  [2017 Jun] 
*گام دوم مهندسی انتخابات ۹۶: چینش نامزدها و جهت دادن به کارزارها  [2017 Apr] 
* مهندسی انتخابات ۹۶ آغاز شده است [2017 Apr] 
*از چپ عدالت‌گرا تا چپ امنیت‌گرا: طلیعه‌ ناسیونال-سوسیالیزم ایرانی [2017 Apr] 
*جریان «اصولگرا»: واگرا و آشفته  [2017 Apr] 
*رسانه‌های فارسی‌زبان با مالیات شهروندان و منابع عمومی کشورهای غربی چه می‌کنند؟ [2017 Mar] 
*معضل محمد خاتمی برای «نظام»: ضعیف، کم آزار، اما غیر قابل اعتماد [2017 Feb] 
*چهار روایت شخصی از جنایات داعشی جمهوری اسلامی  [2017 Feb] 
*«آشتی ملی»؛ طرحی توخالی و بی حاصل برای تقرب به خامنه‌ای  [2017 Feb] 
*هاشمی رفسنجانی؛ سیاست‌ورزی اسلامگرایانه در چارچوب ممکن‌ها [2017 Jan] 
*مهندسی غرور ملی با هیچ [2016 Dec] 
*ساختار آسیب‌های اجتماعی در ایران در سه نمودار [2016 Nov] 
*دوازده پرسش پیرامون چرایی و چگونگی پیروزی ترامپ و شکست کلینتون [2016 Nov] 
*واکنش ها به پیروزی ترامپ/ موج نارضایی‌ها، «نخبه‌گرایی، چند فرهنگ‌گرایی و جهان‌گرایی» را به عقب راند [2016 Nov] 
*کودک آزاری جنسی در پناه «بیت» المجرمان [2016 Oct] 
*جنگ با مردگان «غیر خودی»  [2016 Oct] 
*نهادهای پشتیبانی ایدئولوژیک برای استبداد مذهبی، تمامیت خواهی و کشورگشایی درایران  [2016 Oct] 
*مدیران جمهوری اسلامی در چه مواردی به اراذل و اوباش و لات‌ها متوسل می‌شوند؟  [2016 Oct] 
* انگاره بومی اداره و توسعه: واقعیت یا توهم؟ [2016 Sep] 
*میرقلی‌خان، امیری، دری اصفهانی: گامی کوچک از «قهرمان» تا «جاسوس»  [2016 Sep] 
*کدام‌یک اسلام را دزدیده‌اند: تروریست‌ها یا اصلاح‌طلبان؟ [2016 Jun] 
*نگاهی به نهادها و مبانی تصمیم‌گیری قوه قضائیه جمهوری اسلامی  [2016 May] 
*یک دیدار معمولی، یک عکس عادی، و موجی از اتهام و اعتراض [2016 May] 
*عرصه‌های جدیدی که روحانیت شیعه در نوردیده [2016 Apr] 
*ویروس ضد امریکایی؛ برندگان و بازندگان [2016 Apr] 
*از چپ عدالت‌گرا تا چپ امنیت‌گرا: طلیعه‌ ناسیونال-سوسیالیزم ایرانی [2016 Apr] 
*چرا در انتخابات مهندسی‌شده شرکت می‌کنند؟ [2016 Mar] 
*پدیده های قابل توجه و شگفت انگیز در نتایج انتخابات ۹۴ [2016 Feb] 
*انتخابات در نظام‌های اقتدارگرا تمامیت‌خواه [2016 Feb] 
*چهار دلیل برای ترغیب به مشارکت در انتخابات ۹۴ و نقد آنها  [2016 Feb] 
*تصویب توافق اتمی در ایران: مجلس یا شورای امنیت ملی؟  [2015 Aug] 
*رژیم خمینی چگونه تداوم یافت؟ [2015 Jun] 
*نظام بی‌شرم جمهوری اسلامی: شرم، سیری چند؟ [2015 Mar] 
*قاسم سلیمانی: «الهه مهربانی»، «سردار عارف» یا فرمانده ترور؟ [2015 Mar] 
*معجزه‌ی حکومت ولایی شیعی: یزید نقش امام حسین را بازی می‌کند [2014 Sep] 
*موضوعاتی که صدای آمريکا پوشش نمی‌دهد يا در اولويت آن نيست [2014 Sep] 
*بی بی سیزاسیون صدای امریکا [2014 Sep] 
*داعش، «سپاه قدس» اسلام‌گرایان سنی [2014 Jun] 
*مسجدسازی دولتی به جای ساخت مسکن عمومی [2014 Mar] 
*افسانه‌ی کمبود روحانی شيعه در ايران، مجيد محمدی [2014 Feb] 
*برنامه‌ تلويزيونی روحانی و پنج بازنمايی از وضعيت دولت  [2014 Feb] 
*رژیم تحریم علیه تحریم [2013 Sep] 
*ملی‌گرايی تکثرستيز: ضد غرب و پرونده‌ساز [2013 Aug] 
*سياست‌ورزیِ تهی از شرم [2013 Jul] 
*چرا سفر به ایران را تحریم نمی کنید؟ [2013 Jul] 
*شان يونسکوی رضا داوری: ننگ و آه [2013 Jul] 
*توهمات علی خامنه‌ای [2013 Apr] 
*علی خامنه‌ای و دروغ‌ها، رجزخوانی‌ها و مدعیات بی اساسش [2013 Apr] 
*بخش فلسفه‌ی دانشگاه تهران، دکان علم‌فروشی و مدرک‌سازی [2013 Apr] 
*فرسایش بنیان‌ها و پیوندهای اجتماعی در ایران [2012 Dec] 
*ناشر غير امين و تبليغات سياسی [2012 Jun] 
*تندیس‌های تنفر، اسلام رحمانی و مخاطرات امنیتی اسلام سیاسی [2012 May] 
*خلائق را از براندازی ولایت فقیه می ترسانند [2012 Apr] 
*«جامعه‌ ايران در سراشيبی انحطاط اجتماعی و اخلاقی»  [2012 Mar] 
*مطالعات خاورمیانه یا بسط تنفر، بی خیالی و پرده پوشی [2012 Mar] 
*روشنفکران دینی و مقدسات مردم [2012 Mar] 
*آمريکاستيزی روشنفکران ـ فعالان چپ ايرانی: سندرم "از موضع بالا" [2012 Mar] 
*امپریالیسم و ادبیات لجن مالی در سنت سیاسی چپ [2012 Feb] 
*مشکلات دروازه بانان سابق رسانه‌ها [2012 Jan] 
*کارنامه‌ی سياه و سوگناک دين سازمان‌يافته [2011 Dec] 
*صدايش را در نخواهند آورد [2011 Dec] 
*دين سازمان‌يافته، مروج تنفر و تبعيض [2011 Dec] 
*بیست روش گریز از پاسخ گویی: نقدی بر گزارش جمهوری اسلامی به کمیته حقوق بشر سازمان ملل [2011 Dec] 
*آیا بدون دین سازمان یافته، دنیای بهتری نمی داشتیم؟ [2011 Nov] 
*همه از دولت‌ها پول می گیرند، اما ...  [2011 Nov] 
*در جستجوی فرزندان از دست رفته  [2011 Nov] 
*رهبر بعدی چگونه تعیین خواهد شد؟  [2010 Jun] 
*يک دروغ بزرگ ديگر؛ فساد اخلاقی ساختاری غرب [2010 May] 
*جنبش سبز: اسلامگرا یا سکولار  [2010 May] 
*شهرنشينی، دانشگاه و طبقه متوسط: تهديدات امنيتی عليه ولايت فقيه [2010 Apr] 
*از ربانی سالاری به اوباش سالاری؛ تحول ساختار قدرت در جمهوری اسلامی  [2010 Mar] 
*رهبر جمهوری اسلامی و مداحی به قصد تقرب  [2010 Feb] 
*هشت تحليل غلط؛ پيش و پس از انتخابات رياست جمهوری  [2010 Feb] 
*زمان محاکمه‌ی خامنه‌ای در دادگاه جنایی بین‌المللی فرا رسیده است  [2009 Jul] 
* الگوهای رایج فریب‌کاری در نظام جمهوری اسلامی  [2009 Feb]