خاطرات خانه زندگان (قسمت یازدهم)
همنشین بهار

در قسمت پیش یادآور شدم ترور بیژن جزنی، کاظم ذوالانوار و یارانشان را در ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ باید در مسیر تاریخی تحولاتی که به آن انجامید، مورد ارزیابی قرار داد.

سر به نیست کردن آن ۹ زندانی دلیر به ماهیت رژیم ستمگری برمی‌گشت که سرکوب آزادیخواهان را پیشه خود کرده بود، با سیاست کلی رژیم در آن سالها، با ترور عباس شهریاری و تیمسار زندی‌پور و با خط و نشان کشیدن‌های شاه برای حزب رستاخیز رابطه داشت اما خطی که انتهایش به جان‌باختن آنان در تپه‌های اوین رسید، از یورش پلیس به زندان قصر و از کنش و واکنش زندانیان سیاسی با مسؤولین امنیّتی گذشت.

مبنا، البّته ماهیت خود رژیم بود ولی واقعه ۵ تیر سال ۵۲ به مثابه شرط خارجی، نقش کاتالیزور (معین عمل) را بازی کرد. گویی از آنروز دست‌ قاتلان به سوی ماشه رفت. ماشه‌هایی که بعد‌ها (۳۰ فروردین ۱۳۵۴) شلیک شد.

.............................

زندان قصر نخستین زندان مدنی در ایران

در قسمت ششم خاطرات خانه زندگان به تاریخ پیشاقجری زندان قصر و نقش «نیکلای مارکف» در معماری آن اشاره نمودم. از آنجا که زندان قصر بخشی از تاریخ سیاسی- اجتماعی ایران و یکی از ارکان تاریخ معاصر ما است بازهم به آن می‌پردازم و توجه زندانیان سیاسی را بخصوص، به اینگونه مباحث جلب می‌کنم.

...

در دوره استبداد صغیر که با به توپ بستن مجلس توسط محمد علیشاه آغاز گردید و با فتح تهران توسط مشروطه خواهان پایان یافت و همچنین بعد از کودتای ۱۲۹۹، که رضا خان (رضا شاه بعدی) به میدان آمد و قوای قزاق به تهران ریختند و خیلی‌ها دستگیر شدند ـ زندانیان را به پادگان عشرت‌آباد و یا باغشاه می‌بردند، اما بعد از ساخته شدن زندان قصر زندانیان غالباً در آنجا زندانی شدند.

ازیک لحاظ زندان قصر نخستین زندان مدنی در ایران است. پیش از آن زندانیان را با غل و ‌زنجیر می‌بستند.

زندان قصر در روستای خرم‌دره (بوستان خرم‌آباد) در محل قصر قاجار، قصری که فتحعلیشاه، به آن دل بسته بود، ساخته شده و خودش داستان‌ها دارد.

اولین گلخانه ایران همین جا ایجاد شد، نخستین هواپیمایی که آسمان ایران را درنوردید و در دوشان‌تپه به زمین نشست، برای تعمیر، به محل زندان قصر منتقل گشت.

در زمان قاجار هر‌سال چند روز مانده به نوروز، ساکنان کاخ گلستان به این قصر (که بعد زندان شد) نقل مکان می‌کردند تا کاخ گلستان رفت‌و‌روب شده و برای دید و بازدید‌های نوروزی آماده شود. رادیو بی‌سیم که در کشور ما برای نخستین‌بار «شنوندگان عزیز اینجا تهران است» - را به گوش مردم رساند، در همین محل (محل زندان قصر) شروع به کار کرد.

.............................

زندان قصر و ماجرای مسجد گوهرشاد

سال ۱۳۱۴ در جریان ماجرای مسجد گوهرشاد که شرح خواهم داد، روحانیونی چون سیدیونس اردبیلی، شیخ ‌عباس علی محقق خراسانی، آقازاده خراسانی، سیدمحمد بحرالعلوم قزوینی و شیخ خلیل زنجانی دستگیر شده و آنها را به زندان قصر آوردند.

علما به سیاست رضا شاه در مورد کشف حجاب که زمزمه اجرایی شدنش می‌رفت معترض بودند.

آیت‌الله حاج آقا حسین قمی در باغ سراج الملک شهر ری به تحصن نشست و گفت: «اگر پیشرفت جلوگیری از کشف ‏حجاب بستگی به کشته شدن ده هزار نفر (و در رأس آن‏‌ها خودم) داشته باشد، ارزش دارد.»

بعد از آنکه وی با دیگر روحانیون در بیت آیت ‏الله سید یونس اردبیلی اجتماع کردند و علیه دولت تبلیغ نمودند، رضا شاه واکنش نشان داد و علاوه بر حبس آیت الله قمی در‌‌ همان باغ، روحانیون معترض را در قصر زندانی کرد و تحصن شیخ محمدتقی گنابادی معروف به بهلول و هوادارانش را هم در مسجد گوهرشاد مشهد با ضرب و زور درهم شکست. در زمان روی دادن این واقعه، هنوز کشف حجاب در هیچ جای ایران اجباری نشده بود و فرمان کشف حجاب مدتی پس از واقعه مسجد گوهرشاد صادر شد ولی متاسفانه در کتب درسی کشور ما این واقعیت اشاره نمی‌شود.

در پیامد زندانی شدن علما در قصر و ماجرای مسجد گوهرشاد، محمدولی اسدی نایب التولیه آستان قدس رضوی دستگیر و تیرباران شد.

او از پیش استدلال کرده بود که طرح کشف حجاب و اجباری شدن کلاه پهلوی، به مخالفین دولت بهانه می‌دهد، ولی زیر شکنجه از او اقرار گرفتند که با حکومت درافتاده است و سپس وی را کشتند. محمدعلی فروغی نویسنده کتاب «سیر حکمت در اروپا» جانب او را گرفت اما خودش مغضوب و خانه نشین شد.

...

یکی از اتهامات سرتیپ ایرج مطبوعی که بعد از انقلاب در تاریخ دوم ‏مهر ۱۳۵۸ تیرباران شد، ماجرای مسجد گوهرشاد بود.

ماجرای مسجد گوهرشاد مشهد و زندانی شدن علما یکی از بحث انگیزترین وقایع دوران رضا شاه بود و زندان قصر را بر سر زبانها انداخت.

.............................

زندان قصر و تاریخ اجتماعی ایران

خیلی ها کارشان به زندان قصر کشیده شد. ملاکین مازندران، خوانین چاه کوتاهی، اکراد الوار، گروه افسران جوان پیرو حزب نازی (گروه ۲۸ نفره جهانسوز) و امثال نصرت الدوله، تیمورتاش، سرتیپ درگاهی، صولت‌الدوله قشقایی، سیّد جعفر پیشه‌وری، میرزا طاهر تنکابنی علی‌مردان‌خان بختیاری، سردار اسعد بختیاری، مشیر همایون (شهردار تهران)، قائم مقام رشتی، امیرلشگر شیبانی، حبیب الله رشیدیان، سرتیپ حیدر قلی پسیان (پسر عموی کلنل پسیان)، علی دشتی، امیرلشگر جهانبانی، دکتر تقی ارانی و گروه ۵۳ نفر و نیز فرخی یزدی در این زندان به بند کشیده شدند و پزشک احمدی که درست یا غلط می‌گویند با سلاح آمپول هوا به کشتار مخالفین دست می‌زده در همین جا مستقر بود.

...

زندان قصر تنها یک زندان سیاسی نیست. بخش عمده‌ای از تاریخ اجتماعی ایران نیز در آن شکل گرفته است. از طاهره قرّه العین که نخستین زن زندانی در تاریخ معاصر ایران است که بگذریم، «رحیمه خانم اسلامبولی» و «راضیه غلامی شعبانی» (ابراهیم‌زاده) اولین زنان زندانی میهنمان در این زندان بوده اند.

همانطور که پیش‌تر گفته‌ام لورنس عربستان هم در دوره پهلوی اول در ایران دستگیر و به زندان قصر منتقل می‌شود و از همین جا فرار می‌کند.

بسیاری از روزنامه نویس‌ها نیز در دوران کودتا به دستور سیدضیا در همین قصر به بند کشیده شدند.

.............................

معماری نیکلای مارکف در زندان قصر

با عکس‌های هوایی که در سال‌های ۱۳۳۸و ۱۳۳۹ از زندان قصر گرفته شده و با دیگر اسناد، بسیاری از فضا‌ها و حریم کل زندان قصر دستمان می‌آید.

ورودی آن زندان به شکل هشتی‌های سنتی ایرانی ساخته شده بود. اتاقی کوچک با هشت ضلع که جز دو ضلع ورودی و خروجی آن، مابقی سکویی کوچک برای نشستن داشتند. حوض کوچکی هم در وسط این اتاق قرار داشت که با گذشت زمان خراب شده است.

در هر بخش از طاق هشتی، گل‌های کوچکی با آجر شکل گرفته بود و با توجه به هشت ضلعی بودن اتاق، ۸۸ گل کوچک در سقف این اتاق قرار داشت. سقف اتاق دایره شکل بود و در وسط سقف، یک گل بزرگ دیده می‌شد و همه گل‌های کوچک رو به سوی سقف و آن گل خشتی بزرگ داشتند.

نیکلای مارکف نشانه‌ها و امضای معماری خودش را علاوه بر دبیرستان البرز و دارالفنون در زندان قصر هم حک کرد و آن آجرهای کجی بود که آگاهانه بیرون پنجره‌ها می‌گذاشت.

او زندان قصر را با شیوه طراحی پاپیونی و استفاده از کاربری هشتی‌های قدیمی ساخت، هشتی هایی که به چند راهرو راه داشت.

اصطلاح زیر هشت برای زندان‌ها از همین جا آغاز شد.

از‌‌ همان اول، تعبیر زندان‌رفتن و آب خنک خوردن بر سر زبان‌ها افتاد، چون علاوه بر آنکه زندان قصر در منطقه خوش آب و هوای تهران آنروز ساخته شده بود، زیر عمارت کلاه‌فرنگی (از ساختمان‌های اصلی قصر) هم قناتی با آب خنک و گوارا جاری بود. قنات مزبور هنوز هم جاری و باقی است.

.............................

زندان قصر با چهار شماره !

زندان قصر درگذشته شامل زندان عمومی یا شماره یک، زندان شماره دو، زندان شماره سه، زندان شماره چهار، بهداری و دارالتادیب بود.

در سال ۱۳۴۴ شمسی، یک آموزشگاه هم تاسیس کردند.

یک حمام بزرگ و یک آشپزخانه و چندین انبار بزرگ هم در زندان قصر وجود داشت.

البته به مرور زمان، کاربری بخش‌هایی از زندان قصر تغئیر کرد.

دارالتادیب که بعد‌ها به کانون اصلاح و تربیت تغییر نام داد جایش هم عوض شد و زندان شماره دو که زندانیان قدیمی ایران به آن پاگذاشتند و در دهه ۳۰ هم محل نگهداری افسران حزب توده بود بعد‌ها در دهه ۴۰ و ۵۰ به زندان معتادین اختصاص یافت.

از سال ۱۳۳۸ سیاسی ها در زندان شماره ۳ و سپس در زندان شماره ۴ متمرکز شدند. زندان شماره ۳ پشت زندان شماره یک بود و از آن با یک فاصله‌ای به زندان شماره ۴ می‌رسیدیم. کمی جلو‌تر هم زندان شماره ۲ قرار داشت.

در دوره‌های بعد زندان شماره ۳ و پس از آن شماره ۴ زد گاراژ !

و زندانیان آن به زندان شماره یک (که خودش ۸ بند داشت) منتقل گشتند. زندان شماره یک خیلی پیش‌تر محل زندانیان عادی بود و آخرکار بود که یکدست به زندانیان سیاسی‌ اختصاص یافت.

.............................

زندان شماره ۱ قصر

زندان عمومی (زندان شماره یک) ساختمان اصلی زندان قصر است و در گذشته، ویژه اشرار و جانیانی چون اصغر قاتل بود اما بعد‌ها گذار بسیاری از زندانیان سیاسی به آن افتاد.

نقشه آن شبیه چلیپای شکسته مارپیچی بود که به هم راه داشت. درآغاز یک بنای لوزی شکل داشت اما در دوره‌های بعد، دو بازو به آن اضافه شد.

آنطور که شنیده ام حالا که زندان قصر به باغ موزه تبدیل شده، فضای داخلی زندان شماره یک با نشانه‌ها و فضاسازی‌هایی که اصلاً ربطی به تاریخچه زندان ندارد رنگ و لعاب گرفته است و برای خالی نبودن عریضه، در انتهای دو بال آن ساختمان، زندان دوران شاه را به شکل غیرهنری مثلاً به طور نمادین بازسازی کرده‌اند.

از اشارات خوبی که به فرخی یزدی شده که بگذریم، در ابتدای بخشی که پهلوی اول نام گرفته، کپی برخی مکاتبات اداری قصر و مجسمه مومی دو ژاندارم با لباس و کلاه آبی و سبیل مخصوص قرار گرفته و بعد سلول‌هایی که کنار یکی از آن‌ها تابلویی با عنوان «۵۳ نفر» بدون هیچ توضیحی گذاشته شده، بدون اینکه تصویری یا مجسمه‌ای یا حتی نوشته‌ای از آنچه بر گروه ۵۳ نفر رفته اضافه شود.

زندان شماره یک، ته قصر واقع شده بود و درآغاز شش تا بند داشت.

«بند یک»، «بند دو و سه» و «بند چهار و پنج و شش»

بعد بندهای ۷ و ۸ را هم در قسمت بند یک به آن اضافه کردند. (بند هشت را روی بند هفت ساختند.

«بند یک و هفت و هشت»، حیاط مشترکی داشتند.

...

در زندان، در هر زندانی، هر بند بوی خاص خودش را دارد. زندانیان سیاسی این مسأله را خوب می‌دانند. هر بند بوی خاص خودش را دارد. خاطرات خودش را دارد.

بند ۸ در آغاز، قرنطینه بود و من حسین سلاحی و خسرو ترگل را آنجا دیدم.  ۲۸ خرداد سال ۵۴ از همین جا برای تیرباران برده شدند. یادم هست وقتی حسین سلاحی را بردند و اعدام کردند، برادرش «رضا» را هم بردند زیر هشت و انتقامی، کابل زدند.

خدود ۲۰ روز پیش از انقلاب بزرگ ضد سلطنتی، سی دی سال ۱۳۵۷ در اتاق شماره ۴ بند ۸ زندان شماره یک، آخرین دسته زندانیان سیاسی که آزاد می‌شدند پای سخنان موسی خیابانی نشستند...بگذریم.

...

وقتی از بیرون وارد مجموعه ساختمانی زندان شماره یک می‌شدیم. پس از عبور از در بزرگ آهنی و به دنبال آن از در میله‌ای به هشتی مربع شکل بزرگی می‌رسیدیم که دفتر سرهنگ زمانی، اتاق افسر نگهبان، اتاق ملاقات و آسایشگاه نگهبانان در آن واقع شده بود. اتاق استوار قدیمی که زندانیان را تحویل می‌گرفت نیز در همین قسمت خودنمایی می کرد.

اگر از بیرون به زیر هشت می‌آمدیم، سمت راست آن هشتی مربع شکل، به بند ۱و ۷ و ۸ راه داشت.

سمت چپ به بند ۲ و ۳

و روبرو به بند ۴ و ۵ و ۶ که شکل ساختمانی آن شبیه تی انگلیسی (T) بود.

...

وقتی از زندان شماره یک (و از زیر هشتی مربع شکل آن) به قسمت روبرو یعنی بند ۴ و ۵ و ۶ می‌رفتیم و ادامه می‌دادیم یک حوض در وسط و چند درخت توت در اطراف حوض دیده می‌شد. سپس به راهرو درازی می‌رسیدیم که ۷ اتاق در آن بود.

سه اتاق بزرگ و ۴ اتاق کوچک. هر اتاق پنجره‌ای داشت که به حیاط باز می‌شد. یک آلاچیق هم کنار حوض بود که شاخه‌های مو (انگور) آنرا پوشانده بود.

انتهای بعضی اتاق‌ها پستوی کوچکی وجود داشت که نگهبان بند دیدی نسبت به آن نداشت. این پستو‌ها خیلی به کار زندانیان می‌آمد.

نزدیک به آخر راهرو، سمت چپ، آشپزخونه و سمت راست، توالت واقع شده بود و به طرف بالا پله می‌خورد. پاگردی آنجا بود که به بندهای ۴و ۵ و ۶ راه داشت، آنجا را زیربازارچه می‌گفتند و محل تلویزیون بود. سلمانی بند و فروشگاه (که محمد تقی کلافچی مسؤول آن بود) در همین قسمت قرار داشت.

دست راست آن پاگرد، به بند ۶ راه داشت و دست چپ به حمام عمومی و بند ۵

...

پیش از آنکه سرهنگ محرری و سرهنگ زمانی میخشان را بکوبند، سفره غذا در بند ۵ انداخته می‌شد و زندانیان دسته جمعی دور سفره‌ای بزرگ می‌نشستند و با هم غذا می‌خوردند. در مقطعی همه زندانیان با هم در بند ۵ ورزش می‌کردند.

...

کسانیکه کوتاه مدت بازداشت می‌شدند و موقتی در زندان بودند و نیز زندانیانی که حکمشان از ۶ ماه تا ۲ سال بود بند ۱و ۷ و ۸ می‌ماندند. اگر از ۲ سال تا ۵ سال حکم می‌گرفتند بند ۲ و ۳ می‌رفتند. از ۵ سال تا ۱۰ سال بند ۴، از ۱۰ تا ۱۵ سال بند ۵ و ابدی‌ها و قدیمی‌ها بند ۶ بودند.

.............................

زندان شماره ۲ قصر

زندان قصر ۱۱ آذر سال ۱۳۰۸ افتتاح شده است. چه بسا زندانیان قدیمی ایران که از سال ۱۳۱۰ و کمی پیش از آن دستگیر شدند هم در زندان قصر بوده اند امثال حسین پور رحمتی و سید محمد تنها (که این دو بر اثر بی غذایی و بیماری در زندان جان دادند)، سید جعفر پیشه وری، داداش تقی زاده، پور رسول، ابوالقاسم اسدی (که بعد از حیدرخان عمواغلی قدیمی ترین عضو ایرانی حزب بلشویک روسیه بود)، دکتر اسماعیل شفیعی (از دسته رشتی ها که یکبار ۳۷ روز تمام اعتصاب غذا کرد)، نیک روان (مدیر روزنامه فکاهی صورت) و...

...

به جز کسانی که اسم بردم، افراد دیگری هم از قدیم در قصر بودند. بسیاری از آنان را ما نمی‌شناسیم. نسل جدید هم نمی‌شناسد...

یوسف افتخاری، رحیم بهداد و علی امید (عباس گاندی) که اعتصاب معروف آبادان را در سال ۱۳۰۸ رهبری کردند، همچنین کسانیکه به آنها اتهام ترور رضا شاه را بسته بودند. (دکتر مسنن،... عاصمی و سید ابوالقاسم موسوی)

گفته شده وقتی دکتر ارانی را شلاق می‌زدند سید ابوالقاسم موسوی با اینکه خودش در زنجیر بود به سرهنگ آقاخانی (نیایش) می‌توپد که ای ستمگر خجالت بکش...

البته او تاوانش را هم پس می‌دهد. خود موسوی را هم به قصد کشت زدند.

موسوی همزمان با قیام شیخ محمد خیابانی «حزب اکثریون» را با ابوالقاسم اسکندانی به تقلید از حزب بلشویک تشکیل داد. (به زبان روسی بلشویک большевики یعنی اکثریت)

از گذشته، زندانی که بعداً به شماره ۲ مشهور شد وجود داشت. البته زمان نخست وزیری «سپهبد رزم آرا» بتون آرمه ای و نونوار شد و گفتند از نو ساخته شده و تازه ساز است.

...

زندانیان موسوم به ۵۳ نفر هم در قصر بودند.

منظور از ۵۳ نفر آن دسته از زندانیان سیاسی است که در دوران رضاشاه در سال ۱۳۱۶ خورشیدی بازداشت شدند. این زندانیان که اکثرا در زندان شماره ۲ قصر (در بندهای ۲ و ۷) زندانی بودند بیشتر تمایلات چپ و سوسیالیستی داشتند و شماری از آنها بعداً حزب توده ایران را بنیان گذاردند. بین آنان انسانهای شریف کم نبود و چند نفر هم بودند که هیچ ربطی با زندان و زندانی سیاسی و مقاومت و این چیزها نداشتند.

از آنجا که در ویکیپدیا، در لغت نامه دهخدا و منابع مشابه ، اسامی دقیق و کامل ۵۳ نفر نیامده، من اینجا نام همه آنها را می‌آورم.

۱.    تقی ارانی

۲.    عبدالصمد کامبخش

۳.    محمد شورشیان

۴.    محمد بهرامی

۵.    محمود بقراطی

۶.    علی صادقپور

۷.    ضیاء الموتی

۸.    عباس آذری

۹.    محمد پژوه

۱۰.   محمد باقر فرجامی

۱۱.   بزرگ علوی

۱۲.   مهدی رسایی

۱۳.   نصرت الله اغرازی

۱۴.   انور خامه‌ای

۱۵.   ایرج اسکندری

۱۶.   مرتضی یزدی

۱۷.   رضا رادمنش

۱۸.   مهدی لاله

۱۹.   نصرت‌الله جهانشاهلو

۲۰.   علینقی حکمی

۲۱.   محمد رضا قدوه

۲۲.   عزت الله عتیقه چی

۲۳.   اکبر افشار

۲۴.   مجتبی سجادی

۲۵.   مرتضی سجادی

۲۶.   رحیم الموتی

۲۷.   ولی خواجوی

۲۸.   آناقلیج خضربابا

۲۹.   مرتضی رضوی

۳۰.   خلیل انقلاب آذر

۳۱.   شعبان زمانی

۳۲.   تقی شاهین

۳۳.   رضا ابراهیم‌زاده

۳۴.   فریدون منو

۳۵.   عماد الموتی

۳۶.   تقی مکی‌نژاد

۳۷.   حسن سجادی

۳۸.   ابوالقاسم اشتری

۳۹.   فضل‌الله گرگانی

۴۰.   علی اکبر شاندرمنی

۴۱.   رجبعلی نسیمی

۴۲.   بهمن شمالی

۴۳.   سید جلال حسن نایبی

۴۴.   سیف‌الله سیاح

۴۵.   یوسف ثقفی

۴۶.   خلیل ملکی

۴۷.   حسین تربیت

۴۸.   احسان الله طبری

۴۹.   عباس نراقی

۵۰.   حکیم الهی

۵۱.   نورالدین الموتی

۵۲.   حسن حبیبی

۵۳.   مهدی دانشور

بزرگ علوی یکی از اعضای این گروه زندان قصر را اینگونه تصویر می‌کند: «جای مرموزی است این زندان قصر، ولی در عین حال پیچ و مهره آن ساده و انعکاس کامل زندگی ملت ایران است. حکومت فعال مایشائی که در خارج حکمفرما بود در زندان نیز فرمانفرمایی می‌کرد. »

...

زندان شماره ۲ در آغاز چندین بند و سه حیاط داشت و در سمت راست آن بنای دو طبقه‌ای دیده می‌شد که به زندان زنان اختصاص یافت.

البته زندگی زندانیان در بندهای مختلف این زندان با هم فرق فاحشی داشت. انگار زندان هم طبقاتی بود و آنجا هم طبقات حاکم بود.

محدودیت های بند دو با مثلاً بند ۷ (در این زندان) قابل مقایسه نبود. دوره ای که گروه ۵۳ نفر در این زندان بودند، آنها که دستشان به دهنشان می‌رسید به بند ۷ منتقل شدند اما وضع معیشت کسانیکه بند ۲ ماندند، رقت آور بود. جز چند نفر، هیچکس ملاقاتی نداشت که پول یا غذا برای زندانیان بیآورد. غذای زندان را هم که نمی‌شد خورد.

مبارزه اصلی زندانیانی مثل دکتر ارانی با پلیس بر سر وسائل بدوی پختن و تهیه غذا بود. بر سر پریموس یا اجاق نفتی که به زندانیان نمی‌دادند.

آنها با قوطی های کمپوت و خیارشور، اجاق درست می‌کردند. در قوطی را بر‌داشته و سوراخ سوراخ می‌کردند و آنرا وسط قوطی جا می‌دادند بطوریکه قوطی دو قسمت می‌شد. بعد قسمت بالای آن چند تا ذغال می‌گذاشتند. قسمت پائین قوطی را هم چند سوراخ می‌کردند تا هوا بکشد. این می‌شد یک اجاق ذغالی و با آن غذا می‌پختند.

البته پلیس سیاسی به همین اجاقک های ذغالی و قوطی های کمپوت هم بند می‌کرد و زندانیان مجبور می‌شدند همه را دور بریزند و با گِل باغچه، اجاق گِلی درست کنند.

در آن بند داشتن یک مداد یا کاغذ جرم بزرگی بود و زندانی را به خاطر آن به سیاهچال می‌انداختند. (بر خلاف بند ۷ همین زندان که اینگونه مشکلات را نداشت و زندانیان می‌توانستند علاوه بر کتاب و دفتر و دستک، گربه و گنجشک و کبوتر و جغد هم داشته باشند.)

سیاهچال که پلیس به آن «حبس تاریک» می‌گفت در زندان شماره ۲ در انتهای همین بند مغضوبین واقع شده بود. کسانیکه سیاهچال می‌رفتند حتی با لیوانهای چرک و نشسته حق نداشتند آب بخورند. با آفتابه کثیف مستراح از سوراخ در به آنها آب می‌دادند و مجبور بودند بنوشند در غیراینصورت از تشنگی می‌مردند.

این زندان به اصطلاح تازه را بجای شهربانی، فرمانداری نظامی به ریاست تیمور بختیار مدیریت می کرد.

...

پس از تیراندازی به محمد رضا شاه در ۱۵ بهمن سال ۱۳۲۷ کادر‌ها و رهبران حزب توده را هم به زندان شماره ۲ آوردند.

البته حدود دو سال بعد، ۲۴ آذرماه ۱۳۲۹ نورالدین کیانوری، حسین جودت، عبدالحسین نوشین، محمود بقراطی، مرتضی یزدی، احمد قاسمی و خسرو روزبه و سه نفر دیگر که اسمشان را نمی‌دانم از همین جا در رفتند.

...

کودتای ۲۸ مرداد که پیش آمد، شماری از زندانیان پیشین را به جزیره خارک و قلعه فلک الافلاک منتقل کردند و اعضای سازمان نظامی حزب توده در آنجا زندانی شدند.

افسران زندانی از همین زندان، در اتاقی نیمه تاریک که باید کبریت کشیده می‌شد تا لامپ روشن شود، به سوی سرنوشت رفتند.

منوچهر مختاری گلپایگانی هم در همین زندان بود. افسر آزادیخواهی که آرزو داشت مردم و میهن ستمدیده‌اش سربلند باشند.

پدر منوچهر، (استاد محمد مختاری)، استاد بزرگ هنر، استاد منبت در گلپایگان بود.

رضا شلتوکی، بدرالدین مدنی، غلامحسین بقیعی، ابوالحسن تفرشیان، رحیم بهزاد، محمد علی عمویی و... مدتی در شماره ۲ بودند و بعداً گذارشان به شماره ۳ و ۴ و بندهای دیگر هم افتاد.

...

وقتی «کروژک‌ها» که سازمان شورا‌ها را تشکیل داده و نشریه‌ای هم به نام «به پیش» داشتند، دستگیر شدند (آلبرت سهرابیان و دوستانش)، قرار شد آن‌ها را به زندان شماره ۲ قصر ببرند، اما زندانیان توده‌ای‌ مقامات زندان را تحت فشار قرار دادند که این‌ها بهیچوجه نباید به بند ما بیایند وگرنه اعتصاب غذا می‌کنیم.

مسؤولین زندان مجبور شدند اعضای «سازمان شورا‌ها» را به زندان عادی بفرستند!

 ...

بعد از واقعه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، آیت‌الله طالقانی را هم مدتی به زندان شماره ۲ بردند. محمد عبدخدایی هم یکوقتی اینجا بوده است.

در حال حاضر که جای زندان قصر را «باغ موزه قصر» گرفته، گفته می‌شود آنچه در قسمت شرقی باغ موزه به بازدیدکنندگان نشان داده می‌شود‌‌‌ همان زندان شماره دو است.

.............................

زندان شماره ۳ قصر

به زندان قصر که وارد می‌شدیم پس از طی مسافتی، تقریباً در وسط زندان به زندانهای شماره ۳ و ۴ می‌رسیدیم.

شماره ۳، ساختمانی قدیمی، دیوارهایی بلند، حیاطی مثلثی، حوضی بیضی شکل و راهروی دراز و باریکی داشت. اطراف راهرو، شش اتاق بود که پیچ می‌خورد و از سمت پله‌ها به حیاط راه داشت. این زندان با دو در مشخص می‌شد: یکی اتاق ملاقات و دیگری برای ورود و خروج به زندان.

سعید کلانتری، محمد چوپانزاده، عزیز سرمدی و عباس سورکی، سال ۱۳۴۸ از همین بند قصد فرار داشتند که البته به نتیجه نرسید.

صادق اسلامی در حیاط زندان شماره سه با صدای بلند اذان می‌گفت و با پیشنمازی «دکتر حسین عالی» شماری از زندانیان نماز جماعت می‌خواندند.

(دکتر حسین عالی،‌‌ همان پزشک عالیقدری است که بعد از ترور ناموفق شعبان بی‌مخ که «وحید افراخته» گلوله خورد، تیر را از دست وحید درآورد و دست او را بخیه کرد.) بگذریم...

افراد زیر در یک دوره در زندان شماره ۳ بودند:

صفر خان، شکرالله پاکنژاد، بیژن جزنى، آیت‌الله ربانی، ابوالفضل حکیمی، ناصر صادق، گالیک آوانسیان، مهدی حمصی، علی ناچیز قالیچه‌چیان، موسى خیابانی، دکتر شیبانى، عباس عاقلی‌زاده، مسعود رجوی، دکتر حبیبی، دکتر پیمان، عبدخدایی، احمدعلی بابایی، منوچهر صفا، عزیز یوسفی، محمد بسته‌نگار، مصطفی مفیدی، مجتبی مفیدی، محسن طاهری، حجتی کرمانی، حمید فام نریمان، جلیل گادانی، محمدعلی پیدا، کاظم بجنوردی و غنی بلوریان...

در بند ۳ تک و نوک آدم‌های نادرست مثل سید مرتضی جزایری که حتی علیه آیت‌الله میلانی و سرلشکر قرنی و... هم تک نویسی کرده بود یا «شاه مراد دلفانی» هم که با ساواک در ضربه زدن به مجاهدین همکاری کرد، زندانی بودند.

کم کم شماره ۳ تعطیل شد ولی شماره ۴ را مدتی نگه ‌داشتند.

.............................

زندان شماره ۴ قصر

در زندان شماره ۴ محمدعلی عموئی که صفرخان به او لقب «دیپلوماسی» داده بود و عباس حجری، که «ژان وال‌ژان» نامیده می‌شد، رضا شلتوکی، اصغر ذهتاب، هدایت معلم و دیگر زندانیان توده‌ای که جلوتر، زندان شماره ۲ بودند، مدتی حضور داشتند.

ابراهیم انزابی‌نژاد، ... شالگونی، هدایت الله سلطانزاده، و در مقطعی آیت‌الله طالقانی، مهندس بازرگان، دکتر سحابی، مهندس سحابی و دوستانشان هم اینجا زندانی می‌کشیدند.

زندان شماره ۴، نسبتاً تمیز بود. باغچه‌ هم داشت. حمام و دستشویی‌ بهداشتی آن زندان با هزینه مهندس بازرگان ساخته شده بود.

در آنجا زندانیان به آن صورت آقابالاسر نداشتند. می‌توانستند شورا، کمیته و جلسات سخنرانی تشکیل بدهند. لباس خودشان را می‌پوشیدند و باهم عکس یادگاری می‌گرفتند. مدتی رادیو هم داشتند. صفرخان و آیت الله طالقانی که داشتند.

...

سال ۱۳۴۳ ناصر کاخساز در همین بند به ملاقات مهندس بازرگان و آیت‌الله طالقانی رفته بود و می‌گفت آنجا زندانیان گازهای بزرگ چهل شعله‌ای داشتند که بازاری‌ها برایشان فرستاده بودند. آیت‌الله طالقانی در زندان شماره ۴ درس قرآن می‌گفت و می‌گویند «محمد منتظری» برنمی‌تافته و مجادله می‌کرده...

مهندس بازرگان کلاس ترمودینامیک و... گذاشت. محمد مهدی جعفری عربی درس می‌داد. دکتر شیبانی زبان فرانسه و مهندس سحابی انگلیسی یاد می‌داد.

ضرار زاهدیان (از هم پرونده های بیژن جزنی) کلاس حسابداری داشت. عباس حجری از تاریخ معاصر می‌گفت و خلاصه، زندانیان همه درس و بحث داشتند.

وقتی زندان شماره یک (در شمال شرقی محوطه قصر)، برای اسکان همه زندانیان سیاسی آماده شد، شماره ۴ از رونق افتاد.

شماری از زندانیان شماره ۴ یکی دوبار با شرکت خانواده هایشان در بند، جشن نوروز هم ‌گرفتند. (متاسفانه اینگونه موارد کمتر گفته شده است.) 

.............................

هَزاران را بهاران در فغان آرد مرا پائیز 

بعد از سال ۵۰ در همه زندانهای کشور، از جمله قصر، زندانیان کمون مشترک داشتند.

تا سال ۱۳۵۴ زندگی جمعی و سفره‌های مشترک که نمادی از وحدت نیروها بود، در زندان برقرار بود اما در پیامد ترور مجید شریف واقفی و صمدیه لباف و ضربات هولناکی که به اعتماد مردم ستمدیده ایران خورد، فشار ساواک و جریان راست ارتجاعی به اوج خود رسید و کمون مشترک زندانیان نیز تکه تکه شد.

آن ضربات هولناک به دلیل تغئیر نظرگاه که حق هر انسانی است، نبود. ضربه به اعتماد مردم بود.

هروقت به پائیز سال ۵۴ ، فصل برگریزان، فصلی که وحدت نیروها ازهرسو زخم برداشت، فکر می‌کنم، قصیده اخوان ثالث که در زندان قصر سروده بیادم می‌آید.

مهدی اخوان ثالث مثل احمد شاملو، مدتی در قصر زندان بود. او را خیلی زدند و در بند زندانیان عادی انداختند.

عجایب شهر پر شوری است این قصر قجر من نیز 

 

درین شهر عجایب روستای دیگری دارم 

 

هَزاران را بهاران در فغان آرد مرا پائیز 

 

که هر روز و شبش حال و هوای دیگری دارم

 

هَزاران را بهاران در فغان آرد مرا پائیز...

http://www.hamneshinbahar.net

... 

همنشین بهار

hamneshine_bahar@yahoo.com

منبع:پژواک ایران


همنشین بهار

فهرست مطالب همنشین بهار در سایت پژواک ایران 

* مدیحهِ کورش، یا لعنت‌‌نامه برای نَبونَئیدوس  [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۵) معاهده صلح ترکمانچای [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۴) عهدنامهٔ گلستان Гюлистанский договор [2018 Oct] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۳) Anglo-Persian Treaty of 1812 عهدنامهٔ مُفَصّل  [2018 Oct] 
*دکتر علی شریعتی و مکتب فرانکفورت  [2018 Oct] 
*تاجگذاری «شاهنشاهِ اسلام‌پناه» [2018 Oct] 
*گفت‌و‌شنود با هدایت‌ متین ‌دفتری(1) اگر حقوق رعایت نشود زندگی هم باطل است [2018 Sep] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۲) Preliminary Anglo-Iranian Treaty قرارداد مُجمَل (عهدنامهٔ مقدماتی) [2018 Sep] 
*داستان عاشورا، آلوده به خرافه و افسانه است  [2018 Sep] 
*عهدنامه‌های ایران در عصر قاجار (۱) Treaty of Finckenstein پیمان فینکنشتاین  [2018 Sep] 
*غبارزدایی از آینه‌ها فایل صوتی جعفر شریف امامی؛ شب قبل از ۱۷ شهریور ۵۷ [2018 Sep] 
*غبارزدایی از آینه‌ها - عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر Algiers Agreement + متن کامل قرارداد  [2018 Sep] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۴) بابوف و جنبش بابوفیسم Babeufism  [2018 Sep] 
*بیژن هیرمن‌پور و تاریخچه فدائیان  [2018 Sep] 
*عهدنامه مودّت بین ایران و ایالات متحده  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۳) داستانِ «پایان قرن» Fin de Siècle  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۲) قرنِ نوزدهم، یکی از پربارترینِ اعصار تاریخِ بشری  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۱) «سن ژوست» و «روبسپیر» را آئینه عبرت دان  [2018 Aug] 
*غبارزدایی از آینه‌ها / چهل سؤال پیرامون قتل‌عام سال ۶۷  [2018 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 54 دنیای واقعی تابلوی نقاشی نیست که هرجور بخواهیم رنگ‌آمیزی کنیم  [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 53 پیش‌زمینه تحولات ۱۸۳۰ اروپا؛ انقلاب کبیر فرانسه است [2016 May] 
*اینترپل؛ و اخبار مهندسی‌شده  [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 52 فلسفه کانت؛ نظریه آلمانی انقلاب فرانسه است [2016 May] 
*زد و بند «سایکس ـ پیکو» Sykes–Picot Agreement [2016 May] 
* تاریخ؛ بایگانی اسناد مرده نیست. یاد کنفدراسیون بخیر [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 51 شرط خارجی؛ به اعتبار مبنا، وارد عمل می‌شود [2016 May] 
* غبارزدایی از آینه ها / «تُراب» مثل اسمش، خاکی بود [2016 May] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک(50) انقلاب کبیر فرانسه چارچوب سیاسى رژیم کهن را درهم شکست [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (49) با انقلاب آمریکا بردگی زیر سوال نرفت [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 48 باخ؛ «نه یک جویبار، بلکه یک دریا» [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 47 مرتجعین؛ «دانیل دِفو» را به غُل و زنجیر، کشیدند [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 46 هیچ‌کس حق ندارد با «اسپینوزا» حرف بزند  [2016 Apr] 
*گذشته پیش‌درآمد اکنون است What’s past is prologue  [2016 Apr] 
* گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی - قسمت آخر چهار تندیس یک دفتر  [2016 Apr] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 45 «اولیور کرامول» را از قبر درآوردند و گردن زدند  [2016 Apr] 
*داستان مرد حصیری The Wicker Man [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 44 کلیساى مسیحی تجارت برده را نکوهش نمی‌کرد  [2016 Mar] 
* دکتر هاشم بنی‌طُرُفی به میهمانی خاک رفت [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 43 بودن یا نبودن؛ آیا مسئله به واقع این است؟  [2016 Mar] 
*اعتدال بهاری و؛ حس غریب نوروز  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 42 جان ویکلیف را نبش قبر کردند و استخوان‌هایش را سوزاندند [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 41 با خدا و خرافات هر جنایتی توجیه می‌شود  [2016 Mar] 
* تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 40 رویارویی با ستمگران به قشریگری و جمود مشروعیت نمی‌دهد  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 39 جنگهای صدساله؛ اروپا را به خاک و خون کشید  [2016 Mar] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 22  [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 38 حق و عدالت را در برابر هیچ اراده‌ای نمی‌فروشیم [2016 Mar] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 37 تاریخ یک علم است؛ و کرونولوژی، بخشی از آن [2016 Feb] 
*اعتصاب فوریه ۱۹۴۱ در هلند February strike [2016 Feb] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 36 جنگ‌های صلیبی؛ یکی از تأثیرگذارترین نبردهای تاریخ  [2016 Feb] 
*إذا الشّعْبُ يَوْمَاً أرَادَ الْحَيَاةَ ، روزی که مردم زندگی را برگزیدند [2016 Feb] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 35 پاپ‌ و پادشاه باهم کنار می‌آیند  [2016 Feb] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 21 کی خادم است کی خائن؟  [2016 Feb] 
*آشکار شدن امواج جاذبه؛ لحظه‌ای مهّم در تاریخ علم  [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک (34) وایکینگ‌ها با ترس و رحم بیگانه بودند  [2016 Feb] 
*یکی بود یکی نبود میلیون میلیون گل رُز [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 33 نشیبی دراز است پیش فراز  [2016 Feb] 
*کنفرانس گوادلوپ؛ ژنرال هایزر، انقلاب ۵۷ [2016 Feb] 
*شنگول و منگول؛ و گرگ‌های پنجه فرو کرده در آرد  [2016 Feb] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 32  [2016 Feb] 
*تائو ته جینگ - کتاب طریقت [2016 Jan] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک31 تاریخ؛ تحقّق زمان در زندگی اجتماعی است  [2016 Jan] 
*آسیاب‌های بادی ذهنِ تو The Windmills of Your Mind  [2016 Jan] 
*عباس رحیمی و قاعدهِ طلایی گفت‌وشنود با مختار شلالوند [2016 Jan] 
*نماز مِیّت، برای «زنده»ای چون عباس که اکنون بیش از همیشه حضور دارد [2016 Jan] 
* نامۀ چارلی چاپلین به دخترش؛ ساختگی و مَن‌ درآوردی است [2016 Jan] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی 20 هفت حصار و حصار هشتم [2016 Jan] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک(30) تاریخ بایگانی اسناد مرده نیست [2016 Jan] 
*آواز در باران تا همیشه زنده می‏ماند Singin' in the Rain  [2016 Jan] 
*آلبر کامو و رُمان سقوط La Chute  [2016 Jan] 
*پیر بولز Pierre Boulez غزل خدا حافظی را خواند ما بر زمان می‌گذریم نه زمان بر ما  [2016 Jan] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی19 یک اشتباه؛ هزاران جسَد را بر زمین می‌ریزد  [2016 Jan] 
*اخلاق ماکیاولی و سیاست مروانی / آیا تزویر و نادرستی، کوتاه‌ترین راه نیل به پیروزی است؟  [2015 Dec] 
*ای همه هستی ز تو، آیا تو هم هستی؟  [2015 Dec] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 29 بُردنِ ارزشهای یک عصر به عصر دیگر؛ مغالطه‌ای راهزن است [2015 Dec] 
*ادیت پیاف Edith Piaf گُنجِشَکَکِ اَشی مَشی  [2015 Dec] 
*شبِ یَلدا و انقلابِ زمستانی  [2015 Dec] 
*فرانک سیناترا؛ ماوراء صدا و خود صدا بود  [2015 Dec] 
*داستان یهودیان بنی‌قُریْظه غبارآلود است  [2015 Dec] 
*عباس رحیمی و رنج‌هایش [2015 Dec] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی18 ؛ هر گونه تلاشی برای اجرای شریعت به خشونت می‌انجامد  [2015 Dec] 
*هانا آرنت، سبزینه پوش عاشق و بُرنا [2015 Dec] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 28 پنج سال یا صد سال همچون پرکشیدن پرنده‌ای می‌گذرد [2015 Dec] 
*چند قصهِ گلپایگانی - آخاله اُوغُور بخیر  [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک27انسان با ابداع خط گام بزرگی در راه تمدن برداشت [2015 Nov] 
*داعشِ سیاه و داعشِ سفیدBlack Daesh, white Daesh  [2015 Nov] 
*گفت‌‌‌وشنود با اسماعیل یغمائی17 هر لحظه به شکلی بُتِ عیّار بر آمد  [2015 Nov] 
*اصلِ عدمِ قطعیّت؛ خاصیت بنیادین و گریزناپذیرِ جهان Uncertainty Principle [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک26جنونِ قدرت آدمی را خُل و چِل می‌کند [2015 Nov] 
*کُنسِرتو آرانخوئز Concierto de Aranjuez  [2015 Nov] 
*پوری سلطانی‌(همسر مرتضی کیوان) به میهمانی خاک رفت  [2015 Nov] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک25 فراز و نشیب امپراتوری روم  [2015 Nov] 
*گفت‌‌ وشنود با اسماعیل وفا یغمائی 16-واقعیّاتِ دردناک را نمی‌توان با خونریزیِ رژیم پوشاند  [2015 Nov] 
*آبشخور واقعه لیبرتی در دارالخلافه است [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک24 ؛ وجود اسپارتاکوس به تعداد یارانش تکثیر شده بود  [2015 Oct] 
*بمباران محله گیشا و استخبارات عراق  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک ۲۳ ؛ جاده ابریشم؛ بزرگ‌ترین شبکهٔ بازرگانی دنیا  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک22 ؛ارشمیدس و داستان «اروکا»؛ یافتم یافتم  [2015 Oct] 
* آیا مسعود رجوی در فرانسه است؟ مگر مسعود رجوی زخمی شده‌‌ بود؟ [2015 Oct] 
*بخش دیگری از گفتگوی مسعود رجوی با حبوش «من در ابتدای انقلاب در شورای انقلاب بودم» [2015 Oct] 
*سباستین کاستلیو؛ و سوختنِ «سِروِه‌تُس» در آتش  [2015 Oct] 
*مرضیه با خودش تعریف می‌شود گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی 15  [2015 Oct] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک21 / قارقارِ غازها؛ کاپیتول را نجات داد  [2015 Oct] 
*توافق هسته‌ای؛ سکنجبین بود یا جام زهر؟  [2015 Oct] 
*آب در سیاره بهرام (مریخ) [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک20/ سِلت‌ها (کِلت‌ها) The Celts  [2015 Sep] 
*کاوالریا روستیکانا Cavalleria rusticana  [2015 Sep] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۴)  [2015 Sep] 
*نامه مسعود رجوی به میخائیل سرگئیویچ گورباچُف  [2015 Sep] 
*وقتی که من بچه بودم؛ غم بود، اما کم بود  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 19 قوم و خویش ما؛ هومو نالِدی Homo naledi  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 18  [2015 Sep] 
*ژاله خون شد؛ هفده شهریور، آغازِ پایانِ رژیم شاه [2015 Sep] 
*چه خَبر و چه اَتَر؟ کتابِ «دیک چینی» و دخترش «لیز»Exceptional  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 17  [2015 Sep] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۳)  [2015 Sep] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (16) جباّران سی گانه و انحطاط آتن Thirty Tyrants  [2015 Sep] 
*نشستِ عبرت‌ انگیزِ صدام حسین [2015 Aug] 
*گردشِ ایام-برای هر چیز زمانی وجود دارد  [2015 Aug] 
*پاییز خودش نوعی بهار است ؛ به رهی دیدم برگ خزان... [2015 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک 15 فهم قانون به معنی درست بودن قانون نیست  [2015 Aug] 
*چَک و چونه مسعود رجوی با دستگاه اطلاعاتی صدام حسین  [2015 Aug] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۱۲- اشغال کویت و شورش کردهای عراق در سال ۱۹۹۰ [2015 Aug] 
*اوسا عَلَم این چه رنگ بود توک عَلَم ؟ خامنه‌ای در دانشگاه پاتریس لومومبا !  [2015 Aug] 
*آبجو؛ نه، ولی آب شلغم اوکی [2015 Aug] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک14از بنیان‌گذاری رُم تا تمدن چاوین [2015 Aug] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۱) دکان امام زمان  [2015 Aug] 
*یکبار دیگر قتلعام سال ۶۷ ؛ هرچه را که از آن چشم بپوشیم حمایت کرده‌ایم  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک ۱۳ توت‌آنخ‌آمون Tutankhamun و عصر طلایی فرعون  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک 12 تمد‌ن‌ها می‌آیند و می‌روند؛ اما باورها می‌مانند  [2015 Jul] 
*نشست توجیهی عملیات فروغ جاویدان (جمعه ۳۱/۴/۱۳۶۷) [2015 Jul] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۱۰)تنها «بُزِ اَخفَش» فردیّت ندارد [2015 Jul] 
*در جنگ ایران و عراق هر کسی کشک خود را می‌سابید [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت تا فیسبوک (11)  [2015 Jul] 
*نگذارید کسی به خواب رود !Nessun dorma  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (10)  [2015 Jul] 
*تاریخِ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (9)  [2015 Jul] 
*هاريس الکسيو و تانگوی نِفلی  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت تا فیسبوک (8)  [2015 Jul] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی (۹)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (7)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۶)  [2015 Jul] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۵) [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۴) -دوران نوسنگی Neolithic [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۳)  [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک ۲ World history from mammoth to Facebook [2015 Jun] 
*تاریخ جهان از ماموت‌ تا فیسبوک (۱)  [2015 Jun] 
*صبحانه در تیفانی و رفیق و مونس من «ماه‌رود»  [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۸ هان، ای شرم، سرخی‌ات پیدا نیست [2015 Jun] 
*منشور بزرگ آزادی‌ (مگنا کارتا) - Magna Carta [2015 Jun] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۱۴) گراکوس بابوف و جنبش بابوفیسم Babeufism  [2015 Jun] 
*چه بر سر گل ها آمده‌است؟  [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۷ [2015 Jun] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۶ انقلاب ایدئولوژیک  [2015 May] 
*زنوبیا Zenobia و پالمیرا Palmyra [2015 May] 
*گفت‌و‌شنود با اسماعیل وفا یغمائی(۵) انقلاب ایدئولوژیک  [2015 May] 
*تاریخ ایران و مقاله نیویورک تایمز  [2015 May] 
*پیمان مولوتف ـ ریبن‌تروپ Molotov–Ribbentrop Pact [2015 May] 
*یادی از بیژن جزنی، فرزانه سخت‌ رو؛ مارکسیسمِ اسلامی یا اسلامِ مارکسیستی  [2015 May] 
*امید راه رسیدن به حقیقت را هموار می‌کند یادی از مبارز دلاور هوشنگ ترگل [2015 May] 
*بوریس آلکساندرویچ آلکساندروف  [2015 May] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی انقلاب ایدئولوژیک . قسمت چهارم  [2015 Apr] 
*نامه‌ی آلبرت آینشتاین به اریک گوتکیند  [2015 Apr] 
*«زمین، این «نقطهٔ آبی کمرنگ Pale Blue Dot [2015 Apr] 
*رقص با دیکتاتورها Dancing with Dictators  [2015 Apr] 
*عزت إبراهیم الدوری و ویتو کورلئونه [2015 Apr] 
*چغندر کلو ته توبره (چغندر بزرگ در ته توبره است)  [2015 Apr] 
*گونتر گراس و «آنچه باید گفته شود» Was gesagt werden muss  [2015 Apr] 
*تام کاتن و کیسینجر و جُرج شولتس، عزا گرفته‌اند  [2015 Apr] 
*فناوریِ هسته‌ای تنها عرصه تولید انرژیِ هسته‌ای نیست  [2015 Apr] 
*پرونده هسته‌ای و پروتکل الحاقی Protocol Additional  [2015 Apr] 
*چکیده سخنرانی نتانیاهو در کنگره آمریکا در مورد ایران  [2015 Apr] 
*واشنگتن‌پست و مذاکرات اتمی  [2015 Apr] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفایغمایی ؛ انقلاب ایدئولوژیک بخش سوم [2015 Apr] 
*باراک اوباما:‌ داشتنِ چکش دلیل نمی‌شود که به هر مشکلی به دید میخ نگاه کنیم  [2015 Mar] 
*جان بولتون و بمباران ایران To Stop Iran’s Bomb, Bomb Iran  [2015 Mar] 
*پُلاریزاسیونِ سیاسی و نشستن بینِ دو صندلی Fall between two stools  [2015 Mar] 
*سایه ماه بر آفتاب Solar Eclipse [2015 Mar] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی ۲ انقلاب ایدئولوژیک [2015 Mar] 
*ابوحامد محمد غزالی و حس غریب نوروز [2015 Mar] 
*گفت و شنود با اسماعیل وفا یغمائی / انقلاب ایدئولوژیک  [2015 Mar] 
*گوگل کروم و مشکل یوتیوب  [2015 Mar] 
*داستان بوته سوخته  [2015 Mar] 
*لحظه‌هایِ بودن ویرجینیا وولف  [2015 Mar] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است / داستانِ «پایان قرن» (۱۳)  [2015 Mar] 
*دروغ‌ها و دورنگی‌ها، روح مرا می‌سائید - گفت‌وشنود با رضا مولائی‌نژاد  [2015 Mar] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است ۱۲  [2015 Feb] 
*ثابت‌های فیزیک آدمی را به مکث وامی‌دارد [2015 Feb] 
*همنشین بهار.وکیلِ مُستقل، دادبانِ آزادی‌ است گفت‌ و شنود با محمد رضا روحانی در باره کانون وکلا [2015 Feb] 
*به هنگامِ فریبِ عالمگیر، گفتنِ حقیقت، کنُشی انقلابی است مناقشه اتمی و حرص و جوش نتانیاهو  [2015 Feb] 
*بهمن ۵۷ و افتادن ژنرال گاست در هَچَل [2015 Feb] 
*الله قلی جهانگیری و واقعه کوه حاجی‌لو [2015 Feb] 
*گفت ‌و ‌شنود با خانم میهنِ جزنی در مورد عشق  [2015 Feb] 
*درد و بلایِ «مَک کین» بخوره تو جونِ ابوبکر بغدادی  [2015 Jan] 
*بهمن قشقایی و قرآنِ مُهرکردهِ اسدالله عَلم [2015 Jan] 
*عهدنامه «صلح» ترکمانچای [2015 Jan] 
*بیانِ تنّفرآمیز Hate speech  [2015 Jan] 
*گاست و هایزر و گوادلوپ، عاقبت از ما غُبار مانَد  [2015 Jan] 
*«شارلی»، شیخ حارث النظاری و استبدادِ زیر پرده دین [2015 Jan] 
*یادی از م. ا. به آذین، آن «دُنِ آرام» + وصیتنامه و صدای او  [2015 Jan] 
*دنباله‌ دارِ لاوجوی Comet Lovejoy [2015 Jan] 
*ترور نمادین از زبان برمی‌خیزد / Charlie Hebdo attack  [2015 Jan] 
*هوشنگ عیسی بیگلو و مدعّیانِ صاحب‌اختیاریِ «مقاومت» [2015 Jan] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۱۱) «سن ژوست» و «روبسپیر» را آئینه عبرت دان  [2015 Jan] 
*هوشنگ عیسی بیگلو، آن «مرد آهسته»‌  [2015 Jan] 
*نشان‌دادنِ ضعف با خیانت یکی نیست داستان منافِ فلکی تبریزی  [2014 Dec] 
*تاریخ جهان، دادگاه جهان است (۱۰) ایده‌آلیسم آلمانی Deutscher Idealismus  [2014 Dec] 
*شب یلدا و انقلاب زمستانی Winter solstice  [2014 Dec] 
*دروغ «آیت‌الله العظمی» که خناق نیست  [2014 Dec] 
*سازمان سیا CIA و شکنجه با آب Waterboarding  [2014 Dec] 
* تاریخ جهان، دادگاه جهان است (۹) رمانتیسم قیامی علیه هنجارهای عصر روشنگری [2014 Dec] 
*اتاق بی سقفِ «فارل ویلیامز» Room without a roof [2014 Dec] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است ۸ شورشِ فلاخَن La Fronde  [2014 Dec] 
*ایده جوچه 주체사상  [2014 Dec] 
*آندره ریو سلطان والتز André Rieu King Of The Waltz  [2014 Dec] 
*رساله یهودا Epistle of Jude [2014 Dec] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۷) انقلاب فرانسه Révolution française  [2014 Dec] 
*گفت و ‌شنود همنشین بهار با ایرج مصداقی در مورد «ابلاغیه چراغ خاموش» مسعود رجوی  [2014 Nov] 
*مجاهدین و رابینسون کروزوئه خراسانی [2014 Nov] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۶)انقلاب آمریکا American Revolution  [2014 Nov] 
*مسعود رجوی و «پرچم»اش / از «جیم» تا «عین جیم» [2014 Nov] 
*بارگشت دوباره ویلیام باتلر ییتس  [2014 Nov] 
*الله‌ قلی برای من دوست خوبی بود = گفتگو با ساسان سترگ دره شوری و حیدر جهانگیری [2014 Nov] 
*تاریخِ جهان دادگاهِ جهان است (۵) [2014 Nov] 
*زیگونروایزن (آوای کولی) [2014 Oct] 
*سخنرانی تروتسکی در مکزیک در مورد محاکمات مسکو  [2014 Oct] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است ۴ عصر روشنگری The Age of Enlightenment  [2014 Oct] 
*گفتگو با شادی Разговор со счастьем [2014 Oct] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (۳) رنسانس Renaissance دوران گذار بین سده‌های میانه و دوران جدید  [2014 Oct] 
*داستان یهودیان بنی‌قُریْظه غبارآلود است  [2014 Oct] 
*گفت‌ و ‌شنود با دکتر کریم قصیم ۱ آزادیِ نظر را به بهایِ «احترامِ شخصی» نباید فروخت  [2014 Sep] 
*پاییز خودش نوعی بهار است  [2014 Sep] 
*تاریخ جهان دادگاه جهان است (۲) قرون وسطی فاصله میان دوران باستان و رنسانس [2014 Sep] 
*رساله سه شیاد  [2014 Sep] 
*همنشین بهار.تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است دوران کلاسیک باستان Classical antiquity [2014 Sep] 
*گروندریسه Grundrisse کشف حجاب می‌کند [2014 Sep] 
*در دلِ هر «نفرین»ی «آفرین»ی‌‌ است  [2014 Sep] 
*ما برای چی زاده شدیم؟ همنشین بهار  [2014 Sep] 
*پیمان مولوتف ـ ریبن‌تروپ Molotov–Ribbentrop Pact [2014 Aug] 
*کتاب الشفاء مشعلی فروزان در قرون وسطی [2014 Aug] 
*تنها صداست که می ماند «من ماندگار نخواهم شد» «نیمای غزل» به میهمانی خاک رفت  [2014 Aug] 
*فراز و فرود علی زرکش در گفتگو با اسماعیل وفا یغمائی  [2014 Aug] 
*یوهانس کپلر Johannes Kepler طرحی نو در آسمان نجوم  [2013 Dec] 
*تیرباران چائوشسکو و همسرش  [2013 Dec] 
*اسپانیا و «قطعیتِ حکم دادگاه»اش  [2013 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (۳۲) ای چنگ ناله برکش و ای َدف خروش کن [2013 Dec] 
*یکبار دیگر ماندلا [2013 Dec] 
*سرنوشتم را با دست خویش می‌نویسم. یادی از نلسون ماندلا  [2013 Dec] 
*ایتوس، پاتوس، لوگوس/ Ethos , Pathos , Logos [2013 Dec] 
*تاریخ همچون تانکی از روی سرِ ما می‌گذرد / خاطرات خانه زندگان (۳۱)  [2013 Dec] 
*غبارزدایی از آینه ها / بازجویی از سعید محسن [2013 Nov] 
*Exit Strategy استراتژی خروج [2013 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان(۳۰) هر چیز و هر امری در «شدن» خود است که «حقیقت» می‌‌‌‌‌یابد.  [2013 Nov] 
*بچه‌ها دارند می‌میرند؛ ای که دستت می‌رسد کاری بکن  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه‌ها. دفاعيات پرشور شکرالله پاک نژاد [2013 Nov] 
*کلاه آبی‌ها Blue Beret United Nations peacekeeping  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه‌ها ترور محمد مسعود و بازجویی خسرو روزبه  [2013 Nov] 
*غبارزدایی از آینه ها / بازجویی محمد حنیف‌نژاد  [2013 Nov] 
*ای روشنی صبح به مشرق برگرد / ای ظلمتِ شب، با من بیچاره بساز- خاطرات خانه‌ زندگان ۲۹  [2013 Nov] 
*آسیمیلاسیون Assimilation  [2013 Nov] 
*اینجا «جلجتا» ست، جائی که مسیح را به صلیب کشیدند (خاطرات خانه زندگان ۲۸) [2013 Oct] 
*سیاست‌زدگی واگیر دارد [2013 Oct] 
*عهدنامه گلستان و کارچاق‌کن آن گور اوزلی [2013 Oct] 
*جان رالز و «پسِ پردهِ بی‌خبری» The veil of ignorance [2013 Oct] 
*هستم آنکه هستم / اِهیِه اَشِر اِهیِه / אהיה אשר אהיה [2013 Oct] 
*بادها می‌وزند و برگها فرو می‌ریزند. خاطرات خانه زندگان (۲۷)  [2013 Oct] 
*Ad Hominem ماه منطق در مُحاق سفسطه [2013 Oct] 
*به من بگو ستارگان و ‏آفتاب دروغند ولی نگو که عشق وجود ندارد.  [2013 Oct] 
*یادی از ژنرال جیاپ و نبرد دین‌بین‌فو Điện Biên Phủ [2013 Oct] 
*Loaded language آب و تاب دادن به زبانِ زبان بسته [2013 Oct] 
*اسطوره اشرف (متن پیام مسعود رجوی، ۲۷ شهریور ۱۳۹۲) [2013 Sep] 
*گفت‌و‌شنود با آقای ناصر‌رحمانی‌نژاد/ واقعیت تا چه اندازه واقعی‌ست؟ [2013 Sep] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۵)  [2013 Sep] 
*به رهی دیدم برگ خزان...
پاییز خودش نوعی بهار است [2013 Sep] 

*لئون فوکو و «آونگ»ش Foucault pendulum [2013 Sep] 
*کمون پاریس طلایه دار انقلاب اجتماعی درقرن نوزدهم [2013 Sep] 
*شبیخون به مجاهدین و «مقراضِ تیزِ تناقض»  [2013 Sep] 
*ژاله خون شد. هفده شهریور، آغازِ پایانِ رژیم شاه [2013 Sep] 
* R2P (اصل حمایت و حفاظت) [2013 Sep] 
*در انتهای غم همیشه پنجره ای باز است. پنجره ای روشن [2013 Sep] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۴) نامش بر برف نوشته بود. خورشید ذوبش کرد و آب آن را با خود برد. [2013 Aug] 
*دکتر منوچهر هزارخانی و آقای ۹۹ درصد [2013 Aug] 
*قطعنامه ۵۹۸، پذیرش آتش بس و عملیات فروغ جاویدان [2013 Aug] 
*گذری به اسپانیا [2013 Aug] 
*رؤيا خود نوعی زندگی است.  [2013 Jul] 
*تجربهِ رؤیاوَش وحی  [2013 Jul] 
* فرقه، و سینه زدن زیر عَلمِ ارتجاع [2013 Jul] 
*کُفرِ یک دوران، دینِ دورانِ بعد است. [2013 Jul] 
*دود از کُنده بلند می‌شود.- هوشنگ عیسی بیگلو، آن «مرد آهسته»‌  [2013 Jul] 
*با چنین فرهنگی چگونه می‌شود ایران را آزاد کرد؟ [2013 Jul] 
*وقتی چیز غریبی می‌شنویم، نباید پیشاپیش آن را رّد کنیم. [2013 Jul] 
*انسان موجودی خاطره گرا است  [2013 Jun] 
*«شریعت» ، آخوندی و غیرآخوندی ندارد. [2013 Jun] 
*طوطی جون می خوام برات قصه بگم - عباس رحیمی با غم ها و طوطی اش  [2013 Jun] 
*مسعود رجوی، «معّلم»ی که «مُبلّغ» شد [2013 Jun] 
*جلیل شهناز، شهنواز تار ایران، به میهمانی خاک رفت. [2013 Jun] 
*آیا «حسن روحانی» تغییر کرده است؟ [2013 Jun] 
*وحدتِ ظرف و مظروف، بی تضاد نیست [2013 Jun] 
*کارمینا بورانا Carmina Burana - اسماعیل وفا یغمایی و سرود ای آزادی  [2013 Jun] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۳) [2013 May] 
*مادر معینی، چاووش شادی و امید [2013 May] 
*ما پروردگان سفره استبدادیم  [2013 May] 
*ما همه «خر ژان بوریدان» یم.  [2013 May] 
*تب و تاب انتخابات، مسعود رجوی را هم گرفت. [2013 May] 
*شب پره ها می آیند و می‌روند، آفتاب می‌ماند [2013 May] 
*در باره نامه سرگشاده
صفحه روزگار، حرف حق را ضبط می‌کند [2013 May] 

*میراث باستانی ایران در جای جای جهان [2013 Apr] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۲)  [2013 Apr] 
*داستان زندگی «جیرولامو ساوو نارولا»  [2013 Apr] 
*خاطرات خانه زندگان (۲۱)  [2013 Apr] 
*سیک‌رِدنی داک‌لاد خوروشووا- گزارش محرمانه خروشچف [2013 Mar] 
*امام محمد غزالی و حس غریب نوروز [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان و گزارش Хрущевخروشچف [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت بیستم)  [2013 Mar] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت ۱۹)- تاریخ ایران با افسانه و شایعه همراه است.  [2013 Mar] 
*یک مُشت دَری وَری On Bullshit [2013 Feb] 
*ما همه از دَم، «پریود» یم. [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (۱۸) [2013 Feb] 
*هر کسی در زندگیش «او»یی دارد [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هفدهم) [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت شانزدهم) [2013 Feb] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت پانزدهم) [2013 Jan] 
*کلام بی صدای برف Silent Snow [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت چهاردهم)
مشکل جامعه ایران با گرفتن قدرت سیاسی حل نخواهد شد [2013 Jan] 

*شاه و سمپوزیوم لیزر Laser Symposium [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت سیزدهم)
«مراد برقی» و «سرکار استوار» در زندان قصر [2013 Jan] 

*قتلعام کاتین The Katyn massacre [2013 Jan] 
*خاطراتِ‌ خانه‌‌ زندگان (قسمت دوازدهم) [2013 Jan] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت یازدهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت دهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت نهم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هشتم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت هفتم) [2012 Dec] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت ششم) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت پنجم) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت چهارم) درخت آلو را نمی‌شه به شمشاد پیوند زد.  [2012 Nov] 
*‌خاطرات خانه زندگان (قسمت سوّم) [2012 Nov] 
*سخنرانی تاریخی یاسر عرفات در سازمان ملل (۱۳ نوامبر ۱۹۷۴) [2012 Nov] 
*خاطرات خانه زندگان (قسمت دوّم) [2012 Nov] 
*زندان=‌زنده دان، خاطراتِ خانه زندگان (۱) [2012 Nov] 
*احمد قابل، ظریف جلالی و «گروه والعصر» [2012 Oct] 
*کورش و سنگ‌نگاره مرد بالدار پاسارگاد [2012 Oct] 
*استوانهٔ کورش Cyrus Cylinder «مانترا»ی خیال‌انگیز (+ویدیو) [2012 Oct] 
*گروندریسه Grundrisse کشف حجاب می‌کند(+ویدیو) [2012 Oct] 
*اریک هابسبام و سنّت های ساختگی [2012 Oct] 
*پراودا ПРАВДАدم از پراودا می‌زند. (+ویدیو) [2012 Oct] 
*پیاز، وجودی است بی تناقض. به یاد «ویسلاوا شیمبورسکا» [2012 Sep] 
*حُکمِ قتل زندانیان سیاسی، «قیر»ی که بر سر نظام ریخت [2012 Sep] 
*کشتار سال ۶۷ و سخنان هَشَلهَف [2012 Sep] 
*وقتی می‌میریم چه چیزی با ما خواهد مرد؟ [2012 Sep] 
*من اینجا ایستاده ام و جز این کاری از من ساخته نیست.  [2012 Aug] 
*Standard Model of Particle Physics مُدِل استاندارد [2012 Jul] 
*هر ادعّایی باید مُستند به مَدرک اثباتی باشد. (در مورد مقاله خانم عفت ماهباز) [2012 Jul] 
*دکتر علی شریعتی و «آوف هه بونگ» Aufhebung + ویدئو [2012 Jun] 
*حقِ‌‌ آزادی و «هی‌بی‌اِس‌کورپس» Habeas Corpus [2012 Jun] 
*تاریخِ جهان، دادگاهِ جهان است (+ویدیو) [2012 Jun] 
*Gracias a la vida گراسیاس آلا ویدا (+ترجمه ترانه به ۱۲ زبان) [2012 Jun] 
*ویولتاپارّرا، مرسدس سوسا، گراسیاس آلاویدا (+ویدیو) [2012 Jun] 
*دولت ویشی، گشتاپو و دارزدن رودلف هیلفردینگ (ویدیو) [2012 Jun] 
*پرویز شهریاری و طناب دور زمین (ویدیو) [2012 Jun] 
*پوراژِن چستوا، شکست پذیری و شکست باوری (ویدیو) [2012 May] 
*صَلِّ عَلَی مُحَمَّد ، «سیمون هرش» خوش آمد ! تقویم تاریخ، اردیبهشت ماه [2012 May] 
* اَرِه و اوره و شمسی کوره (ویدیو) [2012 May] 
*شاهین نجفی و «حقِ تمَسخر» The Right to Ridicule (+ ویدیو) [2012 May] 
*ماه به دیدار زمین می‌آید. Supermoon (+ویدیو) [2012 May] 
*«سرزمینِ گوجه‌ هایِ سبز» و اعدام چائوشسکو (+ویدیو) [2012 Apr] 
*تقویم تاریخ و نیمه پنهان ماه (+ویدیو) [2012 Apr] 
*پرویز ثابتی و «ابراز تاسف» در گیومه [2012 Apr] 
*سیروس نهاوندی، اسبِ تراوایِ ساواک (+ویدیو) [2012 Apr] 
*زندان قصر، دادگاه ژیان پناه و داستان تجاوز به زندانیان سیاسی [2012 Apr] 
*با تاریکی نمیشه سراغ تاریکی رفت [2012 Mar] 
*سفره ۷ سین Haft-Seen در هتل اموات ( ویدیو ) [2012 Mar] 
*Bertolt Brecht برتولت برشت و اپرای صَنار سه شاهی (ویدیو) [2012 Mar] 
*خدا و قوری کیهانی Bertrand Russell Interview [2012 Mar] 
*برتراند راسل و «قوری»اش Russell's teapot [2012 Mar] 
*آیا نوترینو، به گَردِ نور می‌رسد؟ [2012 Feb] 
*پرویز ثابتی Parviz Sabeti نمونه کامل یک پلیس سیاسی (+ویدیو) [2012 Feb] 
*از چه چیز واهمه داری؟ من شو خایف ؟ (+ویدیو ) [2012 Feb] 
*والنتین، پوشکین، یوگنی‌ آنه ‌گین Evgeny Onegin [2012 Feb] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه بهمن (+ویدیو) [2012 Jan] 
*جنگ‌افروزان، مُرتجعین را قِلقِلک می‌دهند. (وبالعکس) [2012 Jan] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه دی (+ویدیو) [2012 Jan] 
*سخنرانی استالین ۱۱ دسامبر ۱۹۳۷ Речь Сталина [2011 Dec] 
*شورشِ نان در تهران [2011 Dec] 
*تقویم تاریخ، رویدادهای ماه آذر (+ویدیو) [2011 Dec] 
*Rafiq Tağı «رافق‌تقی» ‌و‌ قصّهِ‌ هولناکِ‌ ارتداد (+ویدیو) [2011 Dec] 
*آنتی‌تزِ اشرف، در خودِ اشرف است. [2011 Nov] 
*آوایِ کولی، زیگونروایزن و قتل‌عامِ سال ۶۷ [2011 Nov] 
*تقویم تاریخ: رویدادهای ماه آبان (+ویدیو) [2011 Nov] 
*R2P و آخرین سخنرانیِ معمر قذافی (+ویدیو) [2011 Oct] 
*نگاهی به ۳۰۰ سنگ قبر. نیستی، آبستن هستی است.(+ویدیو) [2011 Oct] 
*امیرکبیر و «جِّنِ» جُدَری [2011 Oct] 
*دستخط امیرکبیر، به یادِ استاد ایرج افشار آن مردِ آهسته (+ویدیو) [2011 Oct] 
*نامه هایِ جَعلی یزدگرد ساسانی و عُمَربن خطّاب (+ویدیو) [2011 Sep] 
*دکتر محمود حسابی و جعلیات اینترنتی (+ویدیو) [2011 Sep] 
*عباس شهریاری جاسوس ۱۰۰۰ چهره ساواک (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*۱۱ سپتامبر و بن لادنِ پنتاگون (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*سرلشگر قرنی از کودتا تا ترور (+ ویدیو) [2011 Sep] 
*رّد پای علمای اعلام بر سنگ قبر ستارخان [2011 Aug] 
*ترور سپهبد رزم آرا در مسجد سلطانی [2011 Aug] 
*آخوند مُحقّق کَرکی، عَلمدار تشّیع صفوی [2011 Jul] 
*عملیات پنجه عقاب Operation Eagle Claw [2011 Jul] 
*کلکم راع و کلکم مسئول؛ اسیرکُشی سال ۶۷ و سخنان آقای اردشیر امیرارجمند [2011 Jun] 
*مقام صدیقی تنها راستگویی در قول و عمل نیست [2011 Jun] 
*کمون پاریس ، تنها به پاریس مربوط نمی‌شود [2011 Jun] 
*خوزه مارتی پیامبر استقلال و مبشر انقلاب در آمریکای لاتین (ویدئو) [2011 May] 
*از Srebrenica سربرنیتسا تا بغداد [2011 May] 
*منوچهر سخایی و آن «پرستو» که دشنه آجین شد. [2011 Apr] 
*آوریل سیاه اشرف و نقش اشغالگران عراق [2011 Apr] 
*ریزوم ، خاک و ُخل دارد [2011 Apr] 
*امام محمد غزالی عزیز است اما نوروز از او عزیزتر [2011 Mar] 
*سفره هفت سین در هتل اموات‌  [2011 Mar] 
*کتاب سبز قذافی، تو زرد از آب درآمد  [2011 Feb] 
*وقت آن است که چشم فتنه کور شود ! (گرد و خاک در مجلس ایران) [2011 Feb] 
*روز والنتین ، پالی‌آمِری polyamory و ، «عشق» ضربدری [2011 Feb] 
*کويکی با یک تیر چند نشان می‌زند [2011 Feb] 
*پرویز ثابتی، مقام امنیتی ابرو کمانی [2011 Jan] 
*ستمگران از ما عبور نخواهند کرد. [2011 Jan] 
*خودکشی دردی را دوا نمی‌کند. ( علیرضا پهلوی از کاخ سعدآباد تا بوستون) [2011 Jan] 
*یک بار دیگر تقی شهرام [2010 Dec] 
*« دین‌خو » بود اما، پرسش ‌‌ستیز و ستم ‌پذیر نبود. [2010 Nov] 
*مُشک آن است که خود ببوید، نه آن‌که «هابرماس» بگوید [2010 Oct] 
*«مُدل استانداردِ» فیزیک ذرّات ، قصه‌ای ناتمام [2010 Oct] 
*گلهای صحرائی را همیشه رایحه ای دل انگیز است، یادی از روشنک (گوینده برنامه گلها) [2010 Sep] 
*من به گوش تو سخن های نهان خواهم گفت... [2010 Sep] 
*«طرح عظیمِ» استیفن هاوکینگ - خدا، وِل مُعطل است ! [2010 Sep] 
*مرگ، دوست انسان است و هرگاه رسید قدمش مبارک باد. [2010 Sep] 
*سلام بر دکتر علی جوان
ليزر گازی، مي‌توانست سال ۱۹۳۰ اختراع شده باشد [2010 Jul] 

*سال ۶۷ در عملیات فروغ جاویدان (مرصاد)، ۳۰۱ زندانی سیاسی به خاک افتادند [2010 Jul] 
*آشکار‌سازی با پنهان‌سازی همراه است. (خطانامه تاج زاده و، اسیر کُشیِ سال ۶۷)  [2010 Jun] 
*«اشترن» و «ایرگون» در «دیر یاسین» [2010 Jun] 
*نمی توان بر پرسش و نقد، دهنه زد. (آقای کروبی و قتلعام سال ۶۷) [2010 May] 
*سرود زیبای «ای رقیب»
که‌س نه‌ڵێ کورد مردوه‌، کورد زیندوه‌ [2010 May] 

*انتشار اسناد قتلعام کاتین
چراغ حقيقت در طوفان کشمکش‌ ها نخواهد مُرد [2010 May] 

*قرقیزستان و، پدیده «خستگی پنهان» [2010 Apr] 
*شب، هاوانا می‌رقصد...
« کامیلو سینفوئگوس » یکی از معماران انقلاب کوبا [2010 Apr] 

*دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا Wikipedia و حق مقدّس ویرایش  [2010 Mar] 
*گويای حکايتی‌ ست آن شمع خموش / خودکشی «منصور خاکسار» [2010 Mar] 
*شعر «مارتین نیمولر»
وقتی مرا گرفتند، صدای احدی در نیآمد. [2010 Mar] 

*دکتر جلال صمیمی، کاشف سرچشمه های پرتو گاما در هاله ی کهکشان [2010 Mar] 
*در بلوچستان بلوچی بود نامش دادشاه...  [2010 Mar] 
* آیا « عبدالمالک ریگی »، جا پای « دادشاه » می‌گذارد؟ [2010 Feb] 
*طفلِ جان و شیرِ شیطان به یاد «دکتر محمد رضا عاملی تهرانی» [2010 Feb] 
*روز عشاق و، «عشق خرمگس» ! (ای عشق همه بهانه از توست...) [2010 Feb] 
*این یک پیپ نیست، تصویری از یک پیپ است (یادی از زندان شاه و یدالله خسروشاهی ...) [2010 Feb] 
*مهندس بازرگان و کتاب «سیر تحول قرآن» (با خدا و خرافات هر جنایت و فریبی ممکن است) [2010 Feb] 
*از دار دنیا یک زن حلال داشتیم، آن را هم آقای خمینی حرام کرد! [2010 Jan] 
*برف نو ، برف نو ، سلام، سلام [2010 Jan] 
*«عالیجناب خاکستری» تاقچه بالا می‌گذارد!  [2010 Jan] 
*در برابر زره‌پوش‌ها چگونه از خود دفاع کنیم ؟ [2010 Jan] 
*درگذشتِ آیت‌الله منتظری و گوشه کنایه‌های مقام معظم رهبری [2009 Dec] 
*راستی کمان در کژی است. آیت‌الله منتظری، خون دو فروهر و «قاعده درأ» [2009 Dec] 
*«تبَر به دستان در عراق» سر برخود تصمیم نمی‌گیرند. [2009 Jul] 
*مسئلهِ مجاهدین به «غیرمجاهدین» هم مربوط است.  [2009 Mar] 
*صورتي‌ در زير دارد آنچه‌ در بالاستی، پیام نوروزیِ «شیمعون پرس»  [2009 Mar] 
*همه عمربرندارم سر از این خمار مستی
آیا خدا نیز، با «نرینه غاصب» کنار آمده است؟ [2009 Mar] 

*هرچه در ديگ است به چمچه مي آيد. کنفرانسِ «دوربانِ ۲» و، آقای اوباما [2009 Mar] 
*آیت الله منتظری بی شیله پیله است، امّا... [2009 Feb] 
*مسیح ِ باز مصلوب - یادی از الله قلی جهانگیری ، آن جان شیفته [2009 Feb] 
*عاقبت، از ما غُبار مانَد، «گاست» و «هایزر» و «گوادلوپ»، آن «آلاچیقِ کنارِ دریا» [2009 Feb] 
*«حاج محمد شانه‌چی» بخشی از تاریخ معاصر ایران بود. [2009 Jan] 
*«مِه‌بانگ» BIG BANG و بزرگ‌ترین آزمایشِ علمیِ تاریخِ بشرّیت [2008 Sep] 
* ما قربانيانی هستيم که جامه جلّاد پوشيده ايم. به یاد « محمود درویش » [2008 Aug] 
*گاهی بايد کلمات در خدمتِ پوشاندن واقعّيات باشد. (داستانسرایی در مورد قتل‌عام سال ۶۷) [2008 Aug] 
*سفره هفت‌سین در هتل اموات [2008 Mar] 
*سرود «خمینی ای امام» به مجاهدین ربطی نداشت [2008 Feb] 
*ادیت پیاف Edith Piaf ، گُنجِشَکَکِ اَشی مَشی [2008 Feb] 
*دادگاه‌ پوئک و «نشست ژوئن ۲۰۰۱ در اشرف» [2008 Feb] 
*سفره هفت سین در هتل اموات‌
خدا نکند که خدا مرده باشد... [2007 Dec] 

*ابوذر...چی شده مادر؟ ...چرا می لنگی؟ [2007 Dec] 
*مسیح ِ باز مصلوب - [یادی از الله قلی جهانگیری ، آن جان شیفته] [2007 Dec] 
*در کوچه باغ های عشق ، َبلا می باَرد. یادی از شکرالله پاک نژاد، شعور سياسي اجتماعي جنبش آزاديخواهي مردم ايران (بخش دوم) [2007 Dec] 
*ای عشق چهره آبی ات پيدا نيست. یادی از شکرالله پاک نژاد ، شعور سياسي اجتماعي جنبش آزاديخواهي مردم ايران (بخش نخست) [2007 Dec] 
*سیاست پدر و مادر ندارد  [2007 Nov] 
*تو قلب بیگانه را می شناسی ، زیرا که در سرزمین مصر بیگانه بوده ای
یادی از احمد غفارمنش [2005 Mar] 

*شب ُسرودش را خواند، نوبت پنجره هاست / گفت و شنود با نويسنده کتاب « نه زیستن نه مرگ » [2005 Mar]