دادخواهی، به مثابه ضرورت گذار به دموکراسی
مهناز قزلو

 

سی سال از فاجعه‌ی ملی کشتار زندانیان سیاسی تابستان شصت‌وهفت گذشت و در این برهه از تاریخ آنچه ضرورتش بیش از پیش احساس می‌شود "دادخواهی" است. مکانیزمی حقوقی که بر اساس اتخاذ سیاستگذاری‌های نافذ و عادلانه‌ی قضایی، ابعاد فاجعه، کشف و مسوولان آن شناسایی و محاکمه شوند. مرتکبان فاجعه‌ای ملی که با استناد به "فرمان خمینی" که بی‌تردید بر خلاف تمامی نظام‌های حقوقی و منطق قضایی‌ست، حریم جامعه را با ارتکاب چنین جرم شنیعی شکستند.

آنچه تا حد قابل توجهی بر آن اتفاق نظر هست لزوم وجود ساختار مستقل و دموکراتیک سیستمی قضایی‌ست که عهده‌دار روند دادرسی باشد. اما در عین حال این سوال شاید کماکان مطرح باشد در حالیکه اعدام‌شدگان هرگز زنده نمی‌شوند، در حالیکه تلخی و اندوهان سالیان زندان و تبعات آن با هیچ غرامتی برابری نمی‌کند و در حالیکه رنج و شکنج خانواده‌ها را هرگز التیامی نخواهد بود چرا بایست رویای "دادخواهی" به حقیقت بدل شود. همچنین در ارائه‌ی ماهیت و مفهوم "دادخواهی" نظرات متناقضی از "انتقام و خونخواهی" تا "دادرسی عادلانه و تغییر زیرساختهای فرهنگی" و چگونگی آن و نقش "مسوولیت فردی" مطرح است و نیز پرسشی اساسی که دادخواهان با آن بطور جدی روبرو هستند؛ آیا کانون قدرت تا چه اندازه ظرفیت رفرم داشته و به مقوله‌ی عدل و دموکراسی پایبند است؟ به عبارت دیگر آیا فرایند دادخواهی در نظامی که برای استقرار و تداوم، نقشی غیرقابل انکار در نقض فاحش حقوق بشر داشته، تحقق عدالت امکانپذیر است؟

با نگاهی به تاریخ دادخواهی در جهان و تنوع شیوه‌های آن در تاریخ سیاسی - اجتماعی، از یک سو زمینه‌های الگوپذیری - علیرغم تقابل با ساختار غیردموکراتیک قدرت - با رویکرد تغییر در زیرساخت‌های کلان مدنی ضمن چالش‌هایی پرفراز و نشیب وجود داشته و از سویی دیگر روند تحولات اجتماعی و مناسبات فرهنگی جامعه در مواجه با سازوکارهای سرکوب حاکمیت در پارادوکسی معماگونه قرار دارد. چرا که نظام حاکم بر ایران تاکنون بوضوح نشان داده است که در برابر هر نوع نقد، مسوولیت‌پذیری و پاسخگویی فاقد حداقل ظرفیت و آستانه تحمل و مداراست و با در دست داشتن اهرمهایی همچون رسانه، نشر و آموزش تلاش در تحریف و روایت جعلی تاریخ و مخدوش کردن واقعیات و حتا القای "سکوت، بخشش و فراموشی" دارد. سکوتی که با انتشار نوار صوتی دیدار آقای منتظری با هیئت مرگ در سال ۶۷ شکسته شد و بسیاری از مسوولان را نیز به واکنشهای متفاوت واداشت. در عین حال گزارشگر ویژه ملل متحد؛ عاصمه جهانگیر نیز در گزارش خود به آن استناد کرد. فقدان حافظه‌ی تاریخی به علت سانسور مستمر نیز نه تنها تا حدی موجب فراموشی بخشی از جامعه شده بلکه برخی پژوهشگران این عرصه با نگاهی انتقادی معتقدند جامعه‌ی روشنفکری با مقوله‌ی "دادخواهی" چندان که باید آشنا نیست.

ارزیابی ابعاد دادخواهی، مستلزم ارائه‌ی تعریفی مشخص از امر "دادخواهی" بوده و با توجه به اینکه دادطلبی، پروسه‌ای‌ست از سلسله کنش‌ها و واکنش‌های مدنی در بستر یک برش تاریخی در برابر "بیداد"، بنابراین تعریفی جامع و مانع به آسانی نمی‌‌توان از آن بدست داد. اما نگرش فلسفی آن را می‌توان عدالت‌جویی به عنوان نمادی برجسته در ارتباط با واقعیت معاصر تلقی کرد که وجوه و زوایای متعدد آن متناسب با ضرورت‌های زمان تکامل می‌یابد. بدین سبب دادخواهی فرایندی است آگاهانه و استراتژیک که مخاطب آن نه تنها حاکمیت بلکه فرهنگ غالب بر مناسبات جامعه نیز هست. الزامات آن تندخویی و انتقام‌جویی نیست چرا که ریشه در قصاص و "کین کشی به مثل" ندارد. راهبردی ست نوین، سنجیده و آگاهانه نسبت به آنچه که شایسته‌ی تاثیر، تغییر و توسعه است. به چالش کشیدن زیرساخت، ساختار، خط‌مشی و سیاستگذاری‌های حاکم بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مدنی و قضایی‌ست و به عنوان یک فرایند سیاسی رویکردی‌ست در جهت رفع ظلم، ستم، بی‌عدالتی و تبعیض؛ چنانکه فاکتور قدرت را تعدیل و نقش مردم را به حیث مشارکت در تصمیم‌گیری تقویت می‌کند.

قدمت دادخواهی به نقطه‌ی تاریکی از تاریخ بشر باز می‌گردد که چشمداشت عدالت یا از جایگاه ملکوتی خدایگان انتظار می‌رفت و یا از جانب حاکمان؛ نگاهی سنتی به مسوولیت انحصاری قدرت. شاید قانون حمورابی که حدود ۱۷۳۰ سال پیش از میلاد در باب قوانین جزا و مدنی نگاشته شده یکی از آنها باشد. امروزه با تحول مفاهیم و نگرش غالب در مقوله‌ی دادخواهی و واجد حیثت عمومی دانستن آن به معنای جریحه‌دار شدن حرمت جامعه‌ی بشری از جایگاهی ویژه به عنوان راهگشایی بسوی مدرنیته و مدارا برخوردار است. جوهره‌ی قانونمندی که بی‌تردید از تمرکز قدرت و انحصار اقتدار فاصله می‌‌یرد.

ماده ۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر با تصریح حق دادخواهی چنین است که " هر انسانی سزاوار و محق به دسترسی مؤثر به مراجع دادرسی از طریق محاکم ذیصلاح ملی در برابر نقض حقوق اولیه‌ای است که قوانین اساسی یا قوانین عادی برای او برشمرده و به او ارزانی داشته‌اند".

در سیستمی که یکی از اختیارات رهبر سیاسی آن صدور "حکم حکومتی" به مقتضای اسلامی بودن نظام و منبع حقوق اساسی برشمرده می‌شود، پدیده‌ی نهادینه شدن قانون، برون‌رفت از بحران‌های اقتدارگرایانه و رعایت مصالح ملی در چشم‌انداز نخواهد بود. یکی از وجوه عدالت، اجتناب از ستم و تداوم آن است و بقای ساختار عادلانه‌ی هر اجتماعی منوط به موازنه قدرت و حفظ حقوق شهروندی است در حالیکه تشخیص مصالح نظام سیاسی و نه ملی (مردم) در ایران با تفوق و نظارت تنها یک فرد نسبت به سایر قوا ارجحیت می‌یابد. براساس اصل ۱۱۳ قانون اساسی، واحد تصمیم‌گیر "ولی فقیه" به عنوان بالاترین مقام کشور است که خود، مقام ناظر بر قوای سه‌گانه را برمبنای اصل ۵۷ برعهده دارد. بند یک اصل ۱۱۰، علم کافی و بند ۲، عدالت و تقوا و بند ۳، بینش سیاسی و اجتماعی و موهبت تدبیر و مدیریت "رهبری" یا همان شخص عهده‌دار ولایت فقیه را تعریف می‌کند. اما انتشار ویدیویی از جلسه‌ی چهاردهم خرداد ۶۸مجلس خبرگان برای انتخاب جانشین آقای خمینی که اصرار بر مخفی ماندن آن بوده است، "موقت بودن" خامنه‌ای بدلیل عدم احراز شرایط اجتهاد تا زمان رفراندوم قانون اساسی و حذف شرط "مرجعیت" برای رهبر در سطح افکار عمومی مطرح شد که نشان می‌دهد به زعم چارچوب‌های ایدئولوژیک نظام، خود فاقد وجاهت لازم بوده است.

تئوری "ولایت فقیه" از سوی آقای خمینی مطرح شد که بحث‌های موافق و مخالفی را نیز برانگیخت. از یک سو در کتاب "تدوین نهضت آزادی" در بخش "تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه" استدلال شده است که "ولایت فقیه از دید قران بی اساس و در حکم شرک است و معتقدین به این تئوری برای اثبات آن هیچ گونه استنادی نکرده و در تایید آن آیه‌ای نیاورده اند" و از سوی دیگر احمد هاشم یکی از پژوهشگران حوزه مطالعات اسلامی در سال ۱۹۹۵ در کتاب "بحران دولت ایران" ضمن پرداختن به پدیده‌ی ولایت فقیه آن را جامه‌ای توصیف می‌کند که صرفن برای شخص آقای خمینی به عنوان تنها روحانی بلندپایه دوخته باشند که همزمان دو خصوصیت مرجعیت و رهبری سیاسی را در انحصار خود داشت. اما با مرگ بنیانگذار نظام اسلامی ایران، انتخاب تدارک دیده شده‌ی آقای خامنه‌ای با پشتیبانی و حمایت آقای هاشمی رفسنجانی از سوی مجلس خبرگان با ارتقای یکباره‌ی وی به آیت‌اللهی به‌دلیل فقدان مدارج دینی برای کسب مقام ولی فقیه مطرح و علی خامنه‌ای با اتکا بر قدرت نظامی و سیطره‌ی امنیتی موفق به تثبت موقعیت و تحکیم اقتدار خود شد. در پی آن دامنه‌ی قدرت رکن جمهوریت در تناقض ماهوی با نهاد ولایت بشدت کاهش یافت. یکی دیگر از تبعات درگذشت خمینی، جنگ قدرت و صف‌کشی جناح‌های حاکمیت بود که علیرغم اختلاف‌های واقعی و عمیق، ماندگاری نظام را همواره از خلال تقویت تمرکز قدرت در نهاد ولایت فقیه جستجو کرده‌اند. تئوکراسی اتوکراتیک یا همان حکومت یزدانسالاری متمرکز بر اتوریته‌ی ولی فقیه که اتفاقن برای پاک کردن صورت مسئله "مخالف و منتقد"، کشتار زندانیان سیاسی در دهه شصت و بویژه تابستان شصت‌وهفت را به جامعه ایران تحمیل کرد، اساسن فاقد جوهره و بستری مساعد برای فراهم آوری امر "دادخواهی" است. گذشته از این، اگر فرض را بر وجود زمینه‌ای برای دادخواهی حتا صرفن از وجه قضایی بگذاریم، پدیده‌ی "حکم حکومتی یا ولایی"، اهرم مطلقی محسوب می‌شود که برون رفت از بن بست‌های عدالتجویی را غیرممکن ساخته است.

در عین حال کارکرد و مسوولیت فردی در پدید آمدن و تثبیت نظام‌های توتالیتر را نمی‌توان نادیده گرفت زیرا اراده آزاد انسان، جبر تاریخ را رقم می‌زند و از سرنوشت‌گرایی فاصله می‌گیرد بنابراین نمی‌توان از مسوولیت فردی و جمعی طفره رفت و فقدان حساسیت وجدان عمومی جامعه را مواجه با چالش نساخت. هر چند نظام الیگارشیک اسلامی ایران از ابتدا بر اساس نفی حقوق انسانی و حذف اختیار و انتخاب فرد در عرصه‌های عمومی و حریم خصوصی، مولفه‌های نقد و پرسشگری را با سرکوبگری هولناک ایدئولوژیک هدف قرار داد.

از بطن تامل در حوزه‌ی اندیشه‌ی مستقل و مسئوولیت‌پذیری آحاد مردم، پارادوکس سانسور و در نتیجه فقدان تاریخ نگاشته شده و حافظه جمعی در کشمکش با اطلاع‌رسانی آزاد بدست می‌آید. آنچه که در دهه‌ی شصت به‌دلیل انحصاری بودن رسانه میسر نشد. اما امروز با توجه به گسترش وسایل ارتباط جمعی به مفهوم نوین و شبکه‌های مجازی و کاربرد جهانی آن، روند آگاهی‌بخشی سهولت یافته و این خود گامی است در مسیر فراهم آوردن بستر مناسب گذار به تغییر، تقویت و اعتلای جنبش دادخواهی و تبدیل آن به خواستی عمومی برای دستیابی به دموکراسی. گذار از جامعه‌ای سرکوب شده به آزاد و دموکراتیک مستلزم التیام زخم‌های ناشی از فجایع و بی‌عدالتی، سلب قدرت از مسببین آن و حصول اطمینان از رفع زمینه‌های نقض قانون و اصلاح زیرساخت‌های سیاسی، مدنی، فرهنگی و قضایی خواهد بود.

منبع:پژواک ایران


مهناز قزلو

فهرست مطالب مهناز قزلو در سایت پژواک ایران 

* دادخواهی، به مثابه ضرورت گذار به دموکراسی [2018 Sep] 
*پاسخ به نوشته‌ی شادی صدر [2018 Jul] 
*در سالمرگ خمینی؛ اهریمن تاریکی  [2018 Jun] 
*عدالت برای ایران و «فیلتر» آزادی بیان در خارج از کشور  [2018 Jun] 
*خانم شادی امین هر چقدر هم تلاش کند قادر نیست گوی سبقت از سازمان مجاهدین خلق برباید! [2018 May] 
*«تعارض» [2018 Jan] 
*هولوکاست دهه شصت [2017 Aug] 
*کاربرد نظریه میان برشی در جنبش کوئیر [2017 Jul] 
*تجاوز به کودکان و ضرورت واکاوی زیرساخت ها [2017 Jul] 
*به بهانه ی انتشار تصویر «محمد مقیسه‌ای» بازجوی جنایتکار من در اوین [2017 Jul] 
*سهم زنان از قدرت در ایران ‏ ‏‎  [2017 Apr] 
*جایگاه جامعه ی انسانی کوییر در روز جهانی زن [2017 Mar] 
*وضعیت زنان ایران در سال 2016‏  [2017 Jan] 
*روز جهانی کودکان دختر  [2016 Oct] 
*هیچکدام از ما نمی مانیم... [2016 Jan] 
*مسعود رجوی، این نخل ناخلف تبر شده! [2016 Jan] 
*چراغهای قرمز سرد [2015 Nov] 
*زخم های جناس ناقص [2015 Oct] 
*آتشفشان مچاله ي درد [2015 Oct] 
*یک اتفاق خوب [2015 Oct] 
*رنج تَرَك خورده [2015 Oct] 
*هیاهوی زوال [2015 Oct] 
*ماهیت معطوف [2015 Oct] 
*تشویش تلخ [2015 Oct] 
*شوکای ناآرام [2015 Oct] 
*اي كاش [2015 Aug] 
*مرباي آلبالو در اوين (خاطرات زندان) [2015 Aug] 
*ایکس های تفکر انتقادی [2015 Jul] 
*جنسیت ایکس و ۱۴۳۷ لایک فیس بوکی [2015 May] 
*لي لي [2014 Jun] 
*عقربه هاي شكسته [2014 Jun] 
*روايتي متفاوت! [2014 Apr] 
*دامن مادربزرگ [2014 Apr] 
*اهل زمين [2014 Apr] 
*«سرِ راهِ خودت نایست» [2014 Apr] 
*دلم آتش مي گيرد [2014 Mar] 
*آتش فریاد [2014 Mar] 
*در آغوش روياهايم [2014 Mar] 
*سکوت شکسته [2014 Feb] 
*گوگوش و ترانه ی بهشت - همجنسگرایی در هنر [2014 Feb] 
*باران [2014 Feb] 
*«انکار» [2014 Feb] 
*عاشقانه [2014 Feb] 
*«كانزرواتيو ديسكاشن» conservative discussion [2014 Jan] 
*فرانرم گرايان - قوانين حكومتي و تابوهاي فرهنگي جامعه [2014 Jan] 
*حوالی فردا [2014 Jan] 
*در پاسخ به سخنان چندش آور ابراهیم نبوی [2014 Jan] 
*زمزمه‌های ابر [2014 Jan] 
*«نفرت» در هنرِ! تنزل يافته ي مجاهدين خلق [2014 Jan] 
*کلاغ های قبرستان [2014 Jan] 
*زر می اندوزی با نام یارانم [2013 Dec] 
*بگذارید حرف بزند [2013 Dec] 
*پفيوزها! [2013 Dec] 
*پرسه های رویایی [2013 Dec] 
*يك گزارش و يك استمداد بشردوستانه  [2013 Dec] 
*«یوگیاکارتا» و «فرانرم گرایی» [2013 Dec] 
*هراس [2013 Nov] 
*آقای رجوی! شما مسوول مرگ خاموش اعتصابيون در ليبرتي هستید [2013 Oct] 
*مجال نگراني [2013 Oct] 
*خشونت و قدرت – صحنه ی اعدام در کتاب های کودکان [2013 Oct] 
*قانونگذاری مبتنی بر قوانین شریعت بر ضد کودکان در حکومت اسلامی ایران [2013 Sep] 
*آبی گرمترین رنگ هاست (برنده جایزه ی نخل طلای فستیوال کن در سال ۲۰۱۳)  [2013 Sep] 
*آقای رجوی.... متوقف نشده اید، سقوط کرده اید! [2013 Aug] 
*نامه به کودکانی که متولد شدند! [2013 Aug] 
*تا جهان بیدار شود [2013 Aug] 
*آقای رجوی، منصور قدرخواه «مزدور» است، نه من [2013 Aug] 
*آقای رجوی شما با جهل خود بیعت کرده اید [2013 Jul] 
*رهبر عقیدتی مجاهدین و مسئله ی غامض دموکراسی [2013 Jul] 
*فیس بوک و فرهنگ  [2013 Jul] 
*منتقد، توهمِ توطئه و تئوریِ پرتاب [2013 Jul] 
*رهبران و مقوله ی نقد [2013 May] 
*"شريعت" و شكنجه در زندانهاي جمهوري اسلامي  [2009 Dec] 
*خاطرات زندان (قسمت ششم) [2009 Nov] 
*صداي من نبودي... صداي من نيستي... [2009 Sep] 
*ستیزه [2009 Aug] 
*"انتخابات"!، مرده متحرك و اپوزيسيون  [2009 Jun] 
*حلقه هاي يك زنجير، قطره هاي يك دريا [2009 May] 
*روايتي از زندانهاي جمهوري اسلامي ايران خاطرات زندان (٥) [2009 May] 
*شريعت و حقوق بشر  [2009 Mar] 
*زنان در گذرگاه مبارزه [2009 Mar] 
*ني لبك هايي كه انسان را سرودند - قسمت چهارم [2009 Mar] 
*شب دلواپس نيلوفراني است كه تا ماه قد مي كشند [2009 Feb] 
*نقض حقوق بشر و محاكمه جنايتكاران جمهوري اسلامي  [2008 Dec] 
*من يك زنم، يك انسان [2008 Nov] 
*ني لبك هايي كه انسان را سرودند [2008 Nov]