حافظ صاحب نظر؛ رند نظر باز!
منوچهر تقوی بیات

غزل ۱۸۸  

پیشکش به استاد گرامی پرفسور شارل هانری دوفوشه کور که برای نخستین بار ترجمه دیوان کامل حافظ را همراه با حواشی بسیار سودمند به شیوه ای بی مانند به فرانسه زبانان عرضه داشته است.

استاد ارجمند و نازنینی که نزدیک به پنجاه سال است سایه اش را بر سر دارم در یکی از نامه های مهربانانه و پدرانه اش که از ایران برایم فرستاده است، اندرزم می دهد و از من می خواهد در اندیشه های رندانه و ژرف حافظ به کنکاش نپردازم. او پافشاری می کند و از من می خواهد که حافظ را حفظ کنم و بگذارم حافظ بماند: "فراتر از همه و همه و همه ی باورها". آن بزرگوار می نویسد : « ... منوچهر جان ، من نه به عنوان یک حافظ شناس و نه به عنوان یکی از متولیان شعر حافظ بلکه به نام یک دوستدار حافظ و غزل هایش، عاجزانه از تو خواهش می کنم این کارها را نکن. این خواهش عاجزانه به مثابه ی خواهش مادرانه ی مادری است که به دختر کوچولویش (!)[ این علامت تعجب و کمان های معترضه از من است] نهیب می زند که عروسک را لت و پار نکن ... شما به بهانه ی تعبیر و تفسیر واژه ی  رند به معنی کردن و چه بسا تغییر شعر حافظ دست زده اید. کاری که پیش از شما سودی ها، خطیب رهبرها، دکتر هروی ها و از همه سرتق تر بهاءالدین خرمشاهی ها کرده اند. و این آخری گاهی چنان از موضوع پرت افتاده که: ( تفسیر ابوالفتوح رازی / بیهوده سخن بدین درازی 1 ) را به خاطر می آورد. و تازه هیچکدام اینها به هیچ حرف تازه ای نرسیده اند. وقتی آدم اینها را می خواند ، درک و فهمیده ی خود را هم از دست می دهد. و وقتی به خود حافظ برمی گردد، می بیند خود بیت، خود غزل، خود واژه چقدر زلال و روشن و روان است. عین سرچشمه که هنوز کسی در آن چرک دستش را نشسته باشد. بگذاریم حافظ همان حافظ آشنا باقی بماند. نه سنی شافعی باشد، نه شیعه ی علوی، نه زندیق و نه مهری... حافظ را حفظ کنیم و بگذاریم حافظ بماند. فراتر از همه و همه و همه ی باورها... »

استاد من گویا بر این باورند که همه مانند خود ایشان حافظ را همانگونه " زلال و روشن و روان " درک می کنند ! شماری از دوستداران حافظ نگاه خود به این اندیشمند بزرگ را  به داوری مردم 2 وا نهاده اند و از این کار گزیر و گریزی نیست. من نیز مانند دیگران این پروانه را دارم که نگاه و باور خود را به دوستداران حافظ پیش کش کنم. اما من برای کمک به خوانندگانی که دسترسی به کتاب لغت برایشان دشوار است، واژه ها را یک به یک از روی لغت نامه ی دهخدا و معین که در شبکه ی جهانی رایانه ای هست معنا می کنم، سپس واژه را در سروده های حافظ واکاوی می کنم و شاهد می آورم، آنگاه شیوه ی نگاه خود را به داوری خوانندگان واگذار می کنم. شگفت آن که افسون خرافه بافان و ترفندهای پژوهش گران خاور شناس در شناساندن خواجه ی شیراز همچون یک صوفی و "پشمنیه پوش" و دین باور، در من کارگر نیفتاده و امروز، پس از ده ها سال حافظ خوانی ، به این باور رسیده ام که گرچه حافظ از بزرگ ترین شاعران و سرایندگان جهان است، اما وی را تنها به دیده ی یک شاعر نگریستن، ستم به او و به فرهنگ ایران است، زیرا او اندیشمند و فیلسوفی است بزرگ که چندین سده پیش تر از فیلسوفان اروپایی ، سالوس و ریای دین فروشان و فرمانروایی "آسمان" را به رسوایی و بی آبرویی کشانیده و سکان هستی را به دست مردم؛ که برپایه ی باورهای ایرانی" خدای گونه = دیوانه " هست ، نهاده است : « آسمان بار امانت نتوانست کشید ـ قرعه ی کار به نام من دیوانه 3 زدند ۳ /  ۱۷۹ »4. اگر این بیت را رندانه ببینیم، یعنی آسمان را "الله" و آیه های آسمانی اش بدانیم، "بار امانت" را از دوش فرمانروای آسمانی برداریم و در دست توانای این "دیوانه" بگذاریم، " قرعه" را انتخابی ناگزیر بفهمیم، "کار" را بهره ای از کارستان هستی و در دست مردم بینگاریم و "دیو" را آریایی و ایرانی بپذیریم نه با معیارهای اسلامی و قرانی، چهره ی فیلسوف ایرانی ما "شمس الدین"همچون خورشید یا شمس، که ناب "عشق" و "مهر" است، نمایان و "الدین/ آن دین " یا باور ایرانی او بر ما آشکار می شود. آنگاه، شاید به کار و کارستان او پی ببریم، فتأمل !      

من کاره ای و کسی نیستم که توانایی آن را داشته باشم تا کوچک ترین ذره ای بر آنچه خواجه ی شیراز گفته است بیفزایم یا از آن کم کنم. همه ی حقوق بگیران و گماشتگان استعمار و همه ی شیوخ شیعه و سنی و صوفیگری و ضد صوفیگری که یکی از تازه ترین آن ها زنده یاد احمد کسروی باشد، در این چند صدسال گذشته در همه ی پهنه ی اسلامی نتوانسته اند پرکاهی از بزرگی و ارج وی بکاهند و یا بر آن بیفزایند. چه آن هایی که اورا تکفیر کردند و یا آن هایی که او را تعظیم کردند و لسان الغیب اش نامیدند.

خواجه ی بزرگ همت شیراز، صدها سال پیش کوشیده است با پر نرم و موزون قلم خود بر سر و چشم و اندیشه ی مردم خواب زده ی پارسی زبان بکوبد تا آنان را بیدار و آگاه سازد:« کس چو حافظ نگشود از رخ اندیشه نقاب ـ تا سر زلف سخن را به قلم شانه زدند ۷ / ۱۷۹ ». این غزل ۱۷۹ را از آغاز تا انجام با ژرف نگری بخوانیم شاید دریابیم که در کجا و چگونه خواجه از رخ اندیشه نقاب گشوده و چنین ادعای بزرگی را کرده است ؟ در درازای این سده های پرپیچ و خم ، در پهنه ی گسترده ی فرهنگ ایرانی در بین کسانی که خواندن و نوشتن می دانسته اند، در"هیچ سری نیست ۲/ ۷۴" که " سرگیسوی ۲ / ۷۴" او در آن سرها، نبوده باشد و هیچ پای شوقی نبوده که به دالان پیچ در پیچ و تاس لغزنده ی سروده ها و اندیشه های خواجه ی شیراز در نغلتیده باشد ـ و آن کس، درخور خرد خود توشه ای از خرمن دانش حافظ، برنگرفته باشد ـ.

تغزل و تغنی و تفنن و تفأل؛ کم ترین بهره هایی است که می شود از این " گنج روان " برگرفت. در کار حافظ ، آنچه تا کنون مردم ما و اندیشمندان ما از آن غافل مانده اند، اندیشه ی ژرف و جهان نگری اوست؛ اندیشه ای ناب و پیشتاز که صدها سال پیش از متفکران و فیلسوفان اروپایی، در فضایی که جای نفس کشیدنِ آزاد نبوده است، همه ی ارکان فرهنگ وسنت های قرون وسطایی و کهنه را به چالش کشیده است.

جای شگفتی است که ادیب و شاعر ارجمندی همچون این استاد من تا این اندازه پرواگر و دست به عصا باشد. می دانیم که هر ساله در دانشگاه های انگلیسی زبان جهان صدها رساله ی دکتری درباره ی ویلیام شکسپیر و کارهایش می نویسند و تک تک واژه ها و کارها و زندگی او را به زیر ذربین سنجش و نقد می برند، کسی را هم بیم آن نیست که از مقام کبریایی شکسپیر چیزی کم شود.

از انصاف نباید گذشت، جای تکریم وستایش است که در روزگار ما از آن هنگام که دکتر قاسم غنی و علامه محمد قزوینی راه پژوهش را بر دیوان خواجه حافظ شیرازی گشوده اند بسیاری از گفتارهای خرافه گونه وافسانه سازی های  تذکره نویسان سنتی، پوچ دانسته شده است. امروز شناخت ما از دیوان حافظ  و اندیشه های او، پژوهشگرانه و راستین تر از پنجاه سال پیش است. گرچه خواجه شمس الدین در صنعت و فن شاعری و رتوریک "چون هنرهای دگر" سرآمد شاعران جهان است، اما تشریح فلسفی و اجتماعی سخن خواجه راه بسیاری در پیش دارد تا به گونه ای جدی و دانشگاهی شکافته شود.

از شانزده صفحه ای که برای استادم فرستاده بودم و در آن جا غزل ۱۸۶ دیوان خانلری یعنی « آن کیست کز روی کرم با من وفاداری کند» را بازخوانی و تفسیر کرده بودم، انگشت لغزش یاب ایشان جایی را نشانه رفته است که من آگاهانه دست به سنت شکنی بی پروا زده بودم تا نشان دهم چگونه می شود کنجکاوانه ، رازهای دیوان حافظ را یافت و کنار هم گذاشت تا بتوان به نتیجه ای عمومی و اصولی دست پیدا کرد.

امروز پژوهش گران و نویسندگان و شاعران، دست کم در خارج از مرزهای ایران ، بدون ترس از تیغ تکفیر خشک اندیشان، آسان تر از زمان حافظ می توانند به گذشته ی مادران و پدران خدای گونه ی خود ببالند و یا آنان را ستایش کنند. هر جای که خواجه ی شیراز از دل( که همان جام جم باشد) ، سرو روان ، گنج روان ، میخانه و می، سخن می گوید ما می باید به بن و ریشه ی فرهنگ ایرانی خود بازگردیم و دست کم بُندهش را با چشم و گوش سروش آیین "پیشا زرتشتی" بخوانیم تا دامنه ی دانش حافظ را دریابیم. در این جا به پژوهش ارزشمند بانو هما ناطق بازمی گردم که می نویسد : « امروز برخي از حافظ شناسان ازجمله حسينعلي هروي هم برآنند كه حافظ شيرازهمانند فردوسي به ايران، به گذشته ي ايران و به فرهنگ اين سرزمين عشق مي ورزيد. اسكالموفسكي، مترجم ديوان حافظ به لهستاني، شمار واژه هايي را كه حافظ دركنايه از” دين زردشتي، تاريخ باستان وداستان هاي حماسي“ آورده تخميناً“۱۳۲۵تا۱۳۹۰ ثبت كرده است .5 » بی شک ، ایرانیان و فارسی زبانان؛ بیشتر و پیش تر از همه ، پژوهشگران و استادان ادب فارسی، باید بهتر و آسان تر از اسکالموفسکی بتوانند دریابند که:« مزرع سبز فلک» و یا « داس مه نو ۱/ ۳۹۹ » نزد حافظ و یا « بیرون و اندرون همه سرسبز و روشنی »6 در شعر مولوی همچون سبزی پرچم ایران، سر در ژرفای فرهنگ چندهزار ساله ی ایرانی دارد و از نشانه های ایران دوستی و" عشق ورزی" خواجه ی شیراز و مولوی، به فرهنگ ایرانی است. گرچه شوربختانه کسانی مانند آقای داریوش آشوری از آن سر بام در غلتیده اند که می فرمایند امروزه برخی از شعر دوستان و اهل ذوق، از سرِ شورِ ایران دوستی ، واژه های "مغ" و "مغان" و "دیرمغان" را نشانه ی توجه ویژه ای از سویِ حافظ به آیین زرتشتی و ایران باستان می گیرند...»7 

با آن همه جای پا و نشانه هایی که حافظ از فرهنگ و ادب ایران ، در جای جای دیوان خود برجای گذاشته است اگر دیوان خواجه شمس الدین شیرازی را، مانند شاهنامه،"از سر شور ایران دوستی" ندانیم ، چه بدانیم؟:   

به باغ تازه کن آیین دین زردشتی 

کنون که لاله برافروخت آتش نمردود۸ /  ۱۹۸

کی بود در زمانه وفا جام می بیار

تا من حکایت جم و کاووس و کی کنم ۵/ ۳۴۳  ( حافظ حتما همه ی آن حکایت ها را مو به مو از حفظ می دانسته است ، مگر نه این که به راستی حافظ فرهنگ ایران بوده است؟ )

زکوی یار می آید نسیم باد نوروزی

ازین باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی  ( ۱/۴۴۵ ) در اینجا معنای ظاهری بادنوروزی، بادی بهاری به نظر می آید و حال آن که این باد، بر خلاف بادهای دیگر که چراغ را خاموش می کنند، چراغ دل را برمی افروزد. واژه ی نوروز نیز به معنای فرشگرد و از نو تازه شدن یا برانگیخته شدن است نه یک عید کودکانه و ساده اندیشانه ! ( باد نوروزی؛ "وای به" خدایی نیکو، در فرهنگ ایرانی پیش از زرتشت بوده است و "وهومن= بهمن" خدایی دیگر که "دراندرون" مردم ، "چراغ دل" را می افروخته است.) دانش ایران شناسی حافظ ، شگفتی آوراست.

سخن درپرده می گویم چو گل از غنچه بیرون آی

که بیش از پنج روزی نیست حکم میرنوروزی۳  /  ۴۴۵

راستی چرا خواجه "سخن در پرده" می گوید؟آیا مگر نوروز باستانی به چند هزار سال پیش از حافظ و به پیش از زمان زرتشت باز نمی گردد؟ آیا مگرمیرنوروزی ایرانی نیست و سر در تاریخ کهن ایران ندارد؟ یک ایرانی از ترس چه کسانی "سخن در پرده" می گوید؟ گو این که هنوز هم فقیه و زاهد، ملی را و ایرانی را مرتد می دانند. هنوز هم نوزایی ، از نوگل کردن ، از نوسبز شدن و نوروز را آفرینشی از نو دانستن درپرده مانده است.

با نشانه های فراوانی که دردیوان حافظ هست آیا نمی توان این پروا را به خود داد و گفت حافظ با دانش گسترده ای که داشته از اندیشه های مهری یا خرمی در زمان خود و درزمان های پیشین و باستان آگاه بوده است؟ باید از راه دیوان حافظ، فرهنگ ایران را بازشناخت و آموخت. او نیز همچون فردوسی و بسیاری از مردم این مرز و بوم ، به فرهنگ ایران عشق می ورزیده و به آن می بالیده است.

غزل ۱۸۸

بحر رمل مثمن مخبون محذوف

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

 ۱  ـ در نظربازی  ما   بی خبران    حیرانند

    من  چنینم  که نمودم  دگر  ایشان   دانند

 ۲  ـ عاقلان  نقطه ی  پرگار  وجودند   ولی

     عشق داند که  در این دایره سرگردانند

 ۳  ـ عهد ما  با لب  شیرین دهنان بست خدا

     ما همه   بنده  و این  قوم     خداوندانند

 ۴  ـ *مفلسانیم و هوای می و مطرب داریم

     آه اگر خرقه ی پشمین به گرو نستانند

 ۵   ـ جلوه گاه رخ او دیده ی من تنها نیست

     ماه و خورشید هم این آینه می گردانند

 ۶  ـ لاف عشق وگله ازیارزهی لاف دروغ

     عشقبازان   چنین    مستحق    هجرانند

 ۷  ـ*وصف خورشیدبه شب پره ی اعمی نرسد

     که در این آینه صاحب نظران حیرانند

 ۸  ـ مگرم    چشم  سیاه تو   بیاموزد    کار

    ورنه مستوری و مستی همه کس نتوانند

 ۹  ـ گر شوند آگه از اندیشه ی ما مغبچگان

    بعدازین خرقه ی صوفی به گرونستانند

 ۱۰  ـ گر به نزهتگه ارواح برد بوی تو باد

      عقل و جان گوهرهستی به نثارافشانند

 ۱۱  ـ زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه شد

      دیوبگریزد از آن قوم که قران خوانند

درباره غزل ۱۸۸:

این غزل در بیشتر دیوان های چاپ شده یازده بیت دارد اما در حاشیه ی دیوان خانلری آمده است که بیت چهارم و بیت هفتم در نسخه ی نوشته شده در سال ۸۱۳ که کهنه ترین دیوان است وجود نداشته است. نسخه ی چاپی دکتر یحیی قریب نیز در حاشیه نوشته است که نسخه ی کتابخانه ی ایاصوفیه این دوبیت را ندارد. افزون بر این ها ، در بیت چهارم آمده است : « خرقه ی پشمین به گرو نستانند  » که در بیت نهم به شکل « بعدازین خرقه ی صوفی به گرونستانند» آمده است . گمان می رود بیت چهارم که تکرار مفهوم بیت نهم را در خود دارد، از آن حافظ نباشد زیرا پذیرفتنی نیست که خواجه شیراز در یک غزل دو بار یک مطلب را تکرار نماید و یا بیهوده قافیه ای را دوبار بیاورد ، مگر بخواهیم بپذیریم که حافظ خود پس از چندی، بیت چهارم را به جای بیت نهم سروده است و یا برعکس، که نسخه نویس ها هردوبیت را بدون توجه به تکرار قافیه ، یک جا رونویس کرده اند. اگر این گمان را بپذیریم باید بیت چهارم و نهم را یکی بدانیم و تنها یک بار به آن بپردازیم. بیت هفتم افزون بر آن که تکرار قافیه بیت یکم است، با درون مایه ی بیت پنجم نیز که شمس الدین حافظ ؛ تماشاگر و ستایش گر "رخ او" است، خوانایی ندارد و شاید از آن حافظ نباشد

بیت یکم غزل ۱۸۸ :

 ۱  ـ در نظربازی  ما   بی خبران    حیرانند

    من  چنینم  که نمودم  دگر  ایشان   دانند

" نظربازي " حاصل مصدر مرکب از واژه ی نظر است که در زبان تازی مصدراست و یعنی دیدن و سنجیدن شگفتی ها و زیبایی های جهان . لغت نامه درباره ی واژه ی نظر می نویسد به معنای  نگريستن در چيزي به تأمل است ... چشم زخم رسانیدن . چشم چران... آنکه ديدن روی خوب را دوست دارد...»

نظر؛ با نگاه و دیدن کار دارد که باور کردن از راه دیدن و سنجیدن است . مولانا می گوید  : « پس دو چشم روشن اي صاحب نظرـ بهتر از صد مادر است و صد پدر  » .  دیدن و سنجیدن، کار نظر بازان و خردمندان است، در حالی که عوام بیشتر به شنیدهای خود باور دارند. لغت نامه می نویسد : « ... اهل نظر یا صاحب نظر به معنای اهل دل است و آنکه پيوسته نظر بخوبان دارد،   آنان که با توجه و نظر در ديگران اثر گذارند و مردم را بدان نظر و آنچه خواهند تلقين کنند... » 

صاحب نظر را باريک بين ، روشندل ، آگاه ، بينا ، ديده ور، بصير،  باهوش معنا کرده اند، یعنی آنکه به چشم دل در کارها می نگرد. لغت نامه می نویسد : «... اهل نظر یا صاحب نظر به معنای اهل دل است و ...» درباره ی اهل نظر حافظ می گوید:« تلقين و درس اهل نظر يک اشارت است  ـ گفتم کنايتي و مکرر نمي کنم ۳ / ۳۴۵ » و همچنین؛ « نرگس ار لاف زد از شيوه چشم تو مرنج  ـ نروند اهل نظر از پي نابينايي ۷/ ۴۸۱» اهل نظر به معنی مرغ دانا هم آمده است : « بحسن خلق توان کرد صيد اهل نظر ـ بدام و دانه نگيرند مرغ دانا را ۴/ ۴  ». در دیوان حافظ ، واژه ی نظرباز، چهار بار مرادف و هم سنگ با عاشق و رند آمده است . نظربازی همان گونه که گفته شد ۵ بار آمده است که در همین راستا است. نظر؛ به معنی نگریستن با تأمل و ژرف بینی که با دل یعنی درون و خردِمردم کار دارد. با ژرف نگری درباره ی واژه های نظر، نظرباز، نظربازی، صاحب نظر، اهل نظر، علم نظر و مانند این ها در دیوان حافظ ، می توان دریافت که این واژه ها با اندیشه و جهان بینی رندانه ی حافظ در ارتباطی تنگاتنگ هستند و نمی توان آن ها را سطحی گرفت و تنها با چشم چرانی و نگاه کردن به خوبرویان، در ارتباط دانست . "نظربازی" و " نظرباز"، هرکدام پنج بار، " علم نظر" يك بار، " نظر" و مشتقات آن بیش از صد و سی بار در ديوان حافظ آمده است.

واژه هایی مانند چشم ، دیده ، عین ، نگاه ، نظر و از این دست، نزد حافظ ارزش ويژه ای دارد و مراد از آن ها؛ سنجيدن، با چشم ديدن و سپس باوركردن است." نظربازی" به معنای با نگاه عشق ورزيدن، انديشيدن، تأمل كردن است. نگاه کردن ، نظر کردن، تماشا کردن، نگریستن و یا دیدن( نگر، نظر، بين، ببين و مانند آن) همه در دیوان حافظ کاربردهای کم و بیش همسانی داشته و از ژرفای فلسفی و فرهنگی ویژه ای برخوردارند. او این شیوه ی نظر را از فرهنگ ایرانی و پیر مغان آموخته است: « مشکل خویش بر پیر مغان بردم دوش ـ کاو به تأیید نظر حل معما می کرد ۳/ ۱۳۶». با نگاه عشق ورزیدن به پدیده های جهان و درباره ی آنها تأمل کردن، نزد حافظ پسندیده و شورانگیز است:« كمال دلبری و حسن درنظربازی است ـ به شيوه ی نظر از نادران دوران باش ۸ / ۲۶۸». البته نگاه، ديده، چشم ومانند اين ها نيز در ارتباط با همین مفهومِ " نظر" درديوان وی به كار گرفته شده است:«هركس كه ديد روی تو بوسيد چشم من ـ كاری كه كرد ديده ی ما بی نظر نكرد ۶ /۱۴۰ »

«در نظربازی ما » یعنی درباره ی نظرباختن"ما" (من و کسانی همچون من) . این چنین اشاره هایی نشان می دهد که در این شیوه ی اندیشیدن ؛ یعنی نظربازی، حافظ خود را تنها نمی دانسته است. نظربازی همان باورداشتن به چشم و با تأمل نگریستن در پدیده های جهان است؛مانند باتأمل نگریستن در ماه، خورشید، ستارگان، گیاهان، گل ها، زیبایی ها، زیبارویان جهان و"شیرین دهنان".

بي خبر؛ بي اطلاع. ناآگاه. بي وقوف است. آنکه در پی پژوهش و آگاهی نباشد. "بی خبران"؛ یعنی کسانی که در پی آگاهی نیستند ودر نادانی به سر می برند.

حیران؛ سرگردان. لغت نامه می نویسد بسوي چيزي نظر افکندن و از خود بيخود شدن. ندانستن و جاهل شدن راه صواب را ... گم کردن راه  ». همانندی نمای واژه های "خبران" و "حیران" تجنیس خطی نام دارد.

نمودن ؛یعنی نشان دادن،آشکار کردن، نمایش دادن، ابراز کردن، فاش کردن، شناساندن و ...

چکیده بیت یکم غزل ۱۸۸    

درباره ی شیوه ی نگریستن ما به جهان و شگفتی های آن( نظربازی ما)، کسانی که آگاهی ندارند، در ناآگاهی و نادانی بسر می برند. من همین گونه که هستم خود را نشان دادم دیگر آن ها خود دانند.

بیت دوم غزل ۱۸۸:

 ۲  ـ عاقلان  نقطه ی  پرگار  وجودند   ولی

    عشق داند که  در این دایره سرگردانند

عاقلان؛ جمع عاقل است. یعنی فرزانگان که عقل و قوه ی دراکه دارند مانند دانایان ، فیلسوفان.

نقطه ؛ هولک ، خجک سياهي بر سپيدي يا عکس آن خجک که بر حرف معجم گذارند، خال و...

پرگار؛ در اینجا یعنی جهان و گردون . افزاری هندسی است که بنايان و نقاشان بدان دايره کشند و معرب آن فرجاراست ...

وجود  ( اِمص  )  ؛ یعنی هستی، بود، ضدعدم، ذات، نفس، جسم، بدن. البته اگر وجود را در اینجا، به جای هستی وجهان، جسم و تن بدانیم، گستردگی و معنای شعر بسیار کم خواهد شد.

« نقطه ی پرگار وجودند»؛ یعنی مرکز اصلی هستی هستند. واژه ی "ولی" در اینجا جمله ی پیشین را استثنا و از قاعده بیرون می کند و نشان می دهد که این جمله ریشخند آمیز است. یعنی گرچه عاقلان خود را مرکز هستی و بسیار مهم می دانند، لیک چنین نیست

عشق؛ در اینجا؛ جهان بینی یا شیوه ای ازاندیشیدن و زندگی کردن است . در این بیت به قرینه و در برابر عاقلان به کار رفته است و در سنجش، برتر و کلان تر از "عاقلان " در پرگار هستی ، به شمار آمده است. عشق در اینجا تنها یک واژه نیست بلکه گنجینه ای از مفاهیم است مانند : « دل چو از پیر خرد نقل معانی می کرد ـ عشق می گفت به شرح آنچه بر او مشکل بود ٣/ ٢٠٣  » و یا « خرد که قید مجانین عشق می فرمود ـ به بوی حلقه ی عشق تو گشت دیوانه ٢ /  ٤١٧ » و نگاه کنید به ؛ ( ٨/ ٨١، ٢/ ١٤٦، ٤/ ٢٧٩، ١/ ٣١٢و ...). عشق از "عاقلان " بیشتر و بهتر می "داند" زیرا که در پرگار هستی ، عاقلان بدون آگاهی از عشق که خرد بخشی از آن است، سرگردانند.

واژه ی عشق از ریشه ی اَیش(اِسَ ، یَیش) در زبان پهلوی به دست آمده است. (مقدم. دکتر محمد. راهنمای ریشه ی فعل های ایرانی . مؤسسه ی مطبوعاتی علمی . تهران . ۱۳۴۲ ص ۹) با  پسوند کَ یا  اَکَ در زبان فارسی باستان، از آن اسم ساخته اند و به صورت اِشَکَ و معرب آن عشق درآمده است. از همین واژه اشه یا اشیر، افشره ای که شیره ی جهان هستی است نیز ساخته شده است که شراب از آن مشتق شده است. از همین روست که عشق و شراب در دیوان حافظ و نزد بسیاری از اندیشمندان و شاعران ایرانی پهلو به پهلو می آیند و با هم پیوندی نزدیک دارند.   

واژه ی عشق از واژه های کلیدی در فرهنگ ایرانی است. سراندیشه ی باور به عشق و مهر از دیرباز در فرهنگ هندی و ایرانی ستایش شده است. لغت نامه ی دهخدا در باره ی مهر می نویسد : « يکي از بغان يا خداوندگاران آريايي يا هندوايراني پيش از روزگار زرتشت است  ... ». نزد حافظ ، عشق ازلی است و در سراسر دیوانش این باور در لابلای سروده هایش دیده می شود: « در ازل پرتو حسن ات ز تجلی دم زد ـ عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد ۱ / ۱۴۸ » . واژه ی عشق  به تنهایی بدون دیگر واژه های هم خانواده اش مانند؛ عاشق، معشوق، عشقبازی و از این دست ، ۲۴۳ بار در دیوان خواجه ی شیراز آمده است. واژه ی مهر نیز که به گونه ای همسنگ و برابر واژه ی عشق است ، ۴۶ بار در سراسر دیوان به کار رفته است. واژه ی عاشق و دیگر واژه هایی که از آن ساخته می شود، بیش از ۱۲۰  بار، عاشقی ۱۱ بار، عشاق ۱۶بار، معشوق و معشوقه بیش از ۳۰ بار آمده است. عشق به معنای  مهر و دوستی فراوان ، شیفتگی ، مهربانی ، دل دوستی ، کام ، شیدایی ، دلبستگی ، خاطرخواهی و ...  است.

درباره ی عشق ، لغت نامه ی دهخدا می نویسد  : « شگفت دوست به حسن محبوب ، يا درگذشتن از حد در دوستي ، و آن عام است که در پارسايي باشد يا در فسق، به معني بسيار دوست داشتن است...

در اصطلاح فلسفه؛ مساله عشق يکي از مسائلي است که در فلسفه افلاطون و افلاطونيان اخير و فلسفه اشراقي ايران و فلسفه باطنيه مورد توجه و بحث قرار گرفته است. بعضي عشق را رذيلت و بعضي فضيلت ميدانند صدرالدين و اخوان الصفا را عقيده بر آن است که اين نوع عشق که نتيجه آن التذاذ به صورتهاي زيبا است و محبت مفرط به زيبارويان است که در نفوس اکثر ملت ها و امم موجود است نيز از قراردادهاي الهيه است که تابع مصالح و حکم خاصي است و از اين جهت مستحسن و ممدوح است و... هيچ نوع عشقي اعم از عشق اناث به ذکور و ذکور به اناث و ذکور به ذکور بيهوده نيست و تمام عشقها از امور ممدوحه اند و براي مصالح خاص ميباشند . معشوقات نيز برحسب توجه و نظر اشخاص متفاوت و متکثرند
   ...
اخوان الصفا و صدرالدین شیرازی گویند : «عشق به معنی عام خود ، ساری در تمام موجودات وذرات عالم بوده وهیچ موجودی درعالم وجود نیست مگر آنکه به حکم عشق فطری ساری در موجودات که در جریان و ساری است ... »

مولانا درباره ی عشق گوید: « عشقست ، طریق و راه و پیغمبرما ـ ما زاده عشق و ، عشق شد ، مادر ما / ای "مادرما"، "نهفته در چادرما" ـ پنهان شده از طبیعت کافرما   ( دیوان شمس رباعیات قسمت اول)/ ای آسمان که برسرِما ، چرخ میزنی ـ درعشق آفتاب ، تو همخرقه ی منی/ والله که عاشقی و، بگویم « نشان عشق » : ـ بیـرون وانـدرون ، همه سرسبزو روشـنی /  ... جمله بهانه است که عشق است هر چه هست ـ خانه ی خداست عشق و تو در خانه ساکنی / ... (مولوی. دیوان شمس.غزلیات)»  یعنی عشق خداست و تو که ساکن خانه هستی ؛ درون خدا و یا پاره ای از خدا هستی! و در مکتب عشق، جان و گوهر سخن همین است.

خواجه ی شیراز در بسیاری از سروده های خود عشق را به معنای فلسفی و باستانی آن به کار برده است و" سخن عشق" را نغز ترین و باارزش ترین پدیده ی هستی دانسته است:« از صدای سخن عشق ندیدم خوش تر ـ یادگاری که در این گنبد دوار بماند ۸ / ۱۷۵ ». حافظ عشق را شیوه ای و طریقی برای اندیشیدن می داند و بارها از، ره عشق ( ۱/۷۳ ، ۷ / ۱۲۱ ، ۶ / ۲۲۴، ۷/ ۲۶۵ ، ۵ / ۲۸۲ ، ۴/ ۳۵۲ ، ۶ /  ۴۱۵  )  ، راه عشق (  ۳/ ۹۱ ، ۹ /  ۱۲۴ ، ۶ / ۳۹۰ ، ۹/ ۴۰۷ )، طریق عشق ( ۷ / ۱۳۱، ۴  /  ۱۳۷،    ۴  /  ۲۱۶  ) ، درس عشق ( ۶ / ۱۱۳، ۷ / ۳۹۸ )، دانش عشق ( ۶ / ۱۳۳)، علم عشق  (  ۵ /  ۵۶ ، ۶  /  ۱۵۸ ) ، مذهب عشق( ۷ / ۱۱۹) و مانند این ها سخن گفته است. او در معنای عشق می گوید : « هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق ـ ثبت است بر جریده ی عالم دوام ما ۴/ ۱۱ » ، « لطيفه ای است نهانی که عشق ازآن خيزد ـ که نام آن نه لب لعل و خط زنگاريست ۵ / ۶۷ »، « همه کس طالب یارند چه هوشیار و چه مست ـ همه جا خانه ی عشق است چه مسجد چه کنشت ۳/ ۷۸ » ، « عشقت رسد به فریاد ور خود به سان حافط ـ قران ز بر بخوانی با چهارده روایت ۱۰/ ۹۳»، « گر مرید راه عشقی فکر بدنامی مکن ۶/۷۹ » ، « در راه عشق مرحله ی قرب و بعد نیست ـ می بینمت عیان و دعا می فرستمت ۳/ ۹۱ » ، « راه عشق ارچه کمین گاه کمانداران است ـ هر که دانسته رود صرفه ز اعدا ببرد ۹/ ۱۲۴  »  ،  « طبیب عشق منم باده خور که این معجون ـ فراغت آرد و اندیشه ی خطا ببرد ۶/ ۱۲۵ »  ،  « مشکل عشق نه در حوصله ی دانش ماست ۶ /۱۳۳ » ، « در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد ـ عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد ۱/ ۱۴۸» ، « عشق کاری است که موقوف هدایت باشد ۳ /  ۱۵۴  »  ،  « حالیا عشوه ی عشق تو زبنیادم برد ـ تا دگرباره حکیمانه چه بنیاد کند۵ /  ۱۸۵ »  ،  « گفتم صنم پرست مشو با صمد نشین ـ گفتا به کوی عشق هم این و هم آن کنند ۴ /  ۱۹۳ »  ،  « دل چو از پیر خرد نقل معانی می کرد ـ عشق می گفت به شرح آنچه بر او مشکل بود ۳/ ۲۰۳ » ، « مرا تا عشق تعلیم سخن کرد ـ حدیثم نکته ی هر محفلی بود ۷ / ۲۱۱  »  ،  «  تو خسته ای و نشد عشق را کرانه پدید ۵ /۲۷۶ »، « فاش می گویم و از گفته ی خود دلشادم ـ بنده ی عشقم و از هردو جهان آزادم  ۱/ ۳۱۰ » ، «  روز نخست چون دم رندی زدیم و عشق ـ شرط آن بود که جز ره این شیوه نسپریم  ۲/ ۳۶۵» ، « آشنایان ره عشق در این بحر عمیق ـ غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده ۶/ ۴۱۴» ، « با مدعی نگویید اسرار عشق و مستی  ـ  تا بی خبر بمیرد در درد خودپرستی ۱/ ۴۲۶ » ، « طفیل هستی عشقند آدمی و پری ـ ارادتی بنما تا سعادتی ببری ۱/ ۴۴۳ » ، « یکی است ترکی و تازی در این معامله حافظ ـ حدیث عشق بیان کن بدان زبان که تو دانی ۷/ ۴۶۷ » ،  « در راه عشق وسوسه ی اهرمن بسی است ـ پیش آی و گوش دل به پیام سروش کن ۶/ ۳۹۰ » یعنی ؛ در راه عشق باید با گوش دل پیام سروش را شنید و به ندای درون خود گوش داد. "گوش"، "دل" و  "سروش" از واژه های باستانی و برآمده از شیوه ی اندیشه ی مهری هستند.

همسرگرامی ام بانو زهرا شمس یدالهی در نخستین رساله ی دکتری خود نشان داده است که عشق و شراب در دیوان حافظ پیوندی تنگاتنگ دارند و در بخش عشق می نویسد : « ... زیرا گویا حافظ در آغازبه صوفیگری تمایل داشته است اما پس از آن که به ریا و سالوس صوفیان آگاهی می یابد به مکتب عشق   دل می بندد ... حافظ به رمز و راز درباره ی مکتبی سخن می گوید که ما دانش ناچیزی از آن داریم ، اما بر پایه ی سروده ها و اشاره های حافظ می توانیم بگوییم که او به مکتب ویژه ای از عشق دلبستگی داشته است. برخلاف صوفیان که خود را پیرو و سرسپرده ی   پیری می دانند، حافظ در جایی از پیر ویژه ای نام نبرده است ... »8 

او سپس نوشته هایی از اکبر آزاد ، شاهد می آورد که به پیروی از استاد ذبیح بهروز حافظ را پیرو آن مکتب مهری می داند که در زمان اشکانیان در ایران پدید آمده است. این مهری گری خود از دگرگونی مکتب عشق هندی ـ ایرانی سرچشمه گرفته است. مکتب مهر اشکانی مانند زرتشتی گری باور به یک تا پرستی داشته است. اما مکتب عشق هندی ـ ایرانی با باور جهان خدایی و یا به گفته ی دکترمنوچهرجمالی، با باور "یکتا جانی" به جهان می نگریسته است. در این شیوه ی اندیشه خدایان یا ایزدان گوناگون، هر یک در جهان هستی، کارهای ویژه ای را به عهده داشته اند و در هر ماه خورشیدی هر روز، به نام ایزدی نامیده می شده است. از آن میان ایزد باد یا " وای به 9" است که روز بیست و دو هر ماه خورشیدی به نام اوست. هنوز هم در باور هندوان ۳۳ خدا مانند سی و سه پل اصفهان پابرجاست.

برپایه ی نمونه هایی که در معنای عشق از دیوان خواجه در بالا آوردیم، که مشتی از خروار به شمار می آید، به گمان ما حافظ نیز مانند بسیاری از بزرگان همچون مولوی وعطار دل در گرو باورهای ایران کهن داشته است : « منم آن گبر ديرينه كه بتخانه بنا كردم ـ شدم بر بام بتخانه درين عالم ندا كردم / عطار، غزلیات». حافظ عشق به مردم یعنی انسان را ازلی می دانسته است ( ۱/ ۱۴۸ ) و « آدمی بچه ای» که « شیوه ی پری دانست ۵/ ۱۷۴ »، در جایگاه خدایی، عهده دار ساختن بهشت در همین گیتی یعنی در کوی یاراست: « باغ بهشت و سایه ی طوبی و قصرحورـ با خاک کوی دوست برابر نمی کنم ۲/ ۳۴۵ ». بهشت نقد و این جهانی در شعر حافظ از همین اندیشه می تواند سرچشمه گرفته باشد ( ۳/ ۱۳ ، ۱/ ۷۷ ، ۳/ ۷۷ ، ۵/ ۱۹۰، ۴/ ۴۰۳، ۳/ ۴۲۷ و ... ).

جای پای این سراندیشه در باورهای مزدکی، خرمی  سیمرغی، اخوان الصفا و ... دیده می شود.         

می توان گفت که افزون بر آنچه ما در باره ی عشق می دانیم و می اندیشیم ، در دیوان خواجه شمس الدین حافظ ، عشق؛ شیوه ای، راهی و طریقی برای حس کردن،اندیشیدن و دانستن در هستی است. عشق یک مکتب فلسفی است و " نظربازی" هم در همان راستا و بر همان پایه استوار است

دایره ـ در اینجا یعنی هستی و جهان . « ... در اصطلاح هندسه شکلی باشد مسطح...  چرخ و سپهر... کمانی که در طرب نوازند، دف ... در اصطلاح موسیقی یعنی گام ... و به معنای جمعیت، حلقه، مجلس و مانند این ها نیز هست ... »

چکیده بیت دوم غزل ۱۸۸:

گرچه دانایان در پهنه ی بی کرانه ی هستی، خود را مرکز هستی می پندارند ولی عشق ( که شیوه ای از حس کردن ، اندیشیدن ودانستن، نزد مردم است) می داند که دانایان( چون از چگونگی عشق به مردم و عشق به هستی همچون شیوه ی اندیشیدن آگاه نیستند)در دایره ی هستی سرگردانند (یعنی از جایگاه خود در هستی آگاهی ندارند).

بیت سوم غزل ۱۸۸:

 ۳  ـ عهد ما با لب  شیرین دهنان بست خدا

     ما همه   بنده  و این  قوم    خداوندانند

عهد؛ در پیوند است با خدای زمان یا زروان؛ پيمان بستن و معاهده کردن و قول دادن ، قول و قرار گذاردن . پيمان کردن و از این دست است. واژه ی عهد در دیوان خواجه ی شیراز بیش از پنجاه بار آمده است که بیشتر در پیوند با زمان است؛ "عهد قدیم" ، "عهد ازل "10 و خدای زمان (خدای عهد) است. هنگامی هم که از "عهد الست "11 سخن می گوید، آن را در برابر و مخالف با عهد ازل به کار می برد: « مقام عیش میسر نمی شود بی رنج ـ بلی به حکم بلا بسته اند عهد الست ۵/ ۲۰ » که حافظ در این بیت، شیوه ای رندانه به کار برده و حکم "عهد الست" را بلا یعنی رنج و مصیبت دانسته است. (نگاه کنید به الست در بیت های: ۱/ ۲۱، ۵/ ۲۲، ۵/ ۱۴۴). واژه های « عهد ازل» و« عهد قدیم»؛ به معنای زمان بی کرانه یا زروان آکارانا  Zarwan Akarana یعنی زمان بی آغاز است. درباره ی ازل نگاه کنید به : (۲/ ۱۰، ۷/ ۱۷، ۵/ ۷۸، ۲/ ۱۰۷، ۵ /  ۱۰۷،۶/۱۳۱،۱ /  ۱۴۸، ۴ /  ۱۸۱،۵ /  ۲۰۲، ۷ /  ۳۲۹، ۴ /  ۳۶۰و ... ).

از آنجا که ازل، نفی اولیت و نفی وجود است در برابر و مخالف الست به کار رفته است. خدای زمان یا زروان؛ خودآفریده(خودا) یی است که پیش از نقش دو عالم بوده است و خواهد بود: « نبود نقش دو عالم که رنگ الفت  ( دوستی و خوگرشدن) بود ـ زمانه ( زروان) طرح محبت ( مهر و عشق ورزیدن ) نه این زمان انداخت/ مگر گشایش حافظ در این خرابی بود ـ که بخشش ازلش در می مغان انداخت ۸ و۹/ ۱۷). نفی نقش دوعالم و نیز واژه های؛ الفت ، مهر و محبت ، خراب  (خورآب)، بخشش ، ازل ، می و مغان از واژه های آیین مهر ایرانی است که پیش از زرتشت در پهنه ی گسترده ی فرهنگ ایرانی از چین تا عربستان و دروازه های روم پیروان فراوان داشته است. حافظ می گوید: « حلقه ی پیر مغان از ازلم در گوش است ۲/ ۲۰۱». خردمندان و پیشوایان مادها مغان 12 نامیده می شدند و آنان زروان را خودآفریده  (خودآ ) می انگاشتند و حافظ این اندیشمند بزرگ ایرانی ، خود را حلقه بگوش فرهنگ و شیوه ی اندیشه ی ایرانی و بنده ی این قوم می داند.

در بیت سوم ؛ " عهد ما ... بست خدا" به معنای عهد ازل یا خدای ازل است:« من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم ـ اینم از عهد ازل حاصل فرجام افتاد ۵/ ۱۰۷» که این عهد با مغان و با شیرین دهنان است، وگرنه عهد با الله یعنی "رب"، در آیه قران " الست ربکم" به گونه ای دیگر بسته شده است.      

شیرین دهنان؛ مردمان اسن که سخن گویانند؛ جمع شیرین دهن یا شیرین دهان است. لغت نامه می نویسد آن کسی که در دهان وي حلاوت باشد ، آنکه با حلاوت سخن گويد، آنکه دهانش زيبا باشد، کنايه است از معشوقه ی زيبا و دلربا و شيرين زبان، دهان زيبا و خوش بيان ، کسی که دهاني شکرين و سخني شيرين و بياني دلربا دارد  ... ».

می توان از مجموعه ی سروده های حافظ دردیوان این گونه فهمید که شیرین دهن، شیرین دهان، شیرین لب ، شیرین سخن و مانند این ها به معنای مردم یا انسان یعنی معشوق حافظ است. لب شیرین(۶/ ۴۷، ۴/ ۵۵ ، ۷ /  ۷۴،۶ /  ۹۷، ۲ /  ۲۱۹  و ...)  دهان و دهن  شیرین و شکر(۳/ ۶۹، ۱۲/ ۱۱۶، ۳/ ۱۱۷، ۳/ ۱۵۱، ۵ /  ۳۴۸  و ...) ، ساقی شکر دهان ( ۲/ ۳۰۳ )،"گفته ی شکرفشان حافظ" ( ۷/ ۱۰۲ ) حافظ شیرین سخن ( ۹/ ۳۵ و ۸/ ۳۰۳ ) شربت قند( ۷/ ۵۲ ) ، قند پارسی (۳/ ۲۱۸ ) شعر شیرین (  ۱۲ /  ۱۴۵، ۸ /  ۳۷۵  ) نقل شعر شکرین( ۳/ ۳۲۱ ) کلک شکرین و شکرخای ( ۹/ ۲۰، ۱۱/ ۴۰، ۴ /  ۳۱۹، ۷ /  ۳۹۶، ۶ /  ۴۰۲  و ...)همه ی این گونه سخن های شیرین با زبان پارسی، با شیرین دهنان ، مردم ایران، مغان و ازل و باورهای دیرینه ی ایرانی ـ هندی کار دارد. روشن تر و گویاتر از همه ی آنچه در اینجا آمد حافظ خود را " ... چشم و چراغ همه شیرین سخنان ۲/ ۳۸۰" می نامد.

"لب شیرین دهنان" می تواند به معنای لب مردم یا لب مردم پارسی گو باشد. در این بیت چون سخن ازعهد، بنده ، خدا و خداوندان می رود، عهد بستن با لب پارسی گویان و یا پیمان بستن با اندیشه ی پارسی گویان (خدای زروان) می تواند در نظر باشد و نه خدای دیگری.

خدا؛ یعنی خودآمده و خود آفریننده شده ؛ این واژه ی چند هزار سال است که در زبان های ایرانی به کار رفته است و پیش از تولد الله ، در اندیشه و جان مردم ایران بوده است.  این واژه  در اصل و از نظر محتوا در ایران و فرهنگ ایرانی با واژه ی الله برابر نبوده و نیست و برای همین است که مردم کشورهای اسلامی کلمه ی الله را به کار می برند و خود را مُسلِم می دانند، در حالی که ایرانیان به جای الله ، واژه ی خدا را به کار می برند. مردم ایران خود را مسلمان می نامند و کلمه ی مُسلِم را درباره ی خود به کار نبرده و هنوز هم  به کار نمی برند. دکترمنوچهر جمالی درتارنمای فرهنگشهر می نویسد  : « ... واژه ی خدا از فارسی باستان می آید و از ریشه ی واژه « دا »  یا   (dhaata) به معنی ساختن و آفریدن گرفته شده است . واژه ی« هوا  » ( hva ) به معنی خود یا خوب است .از بهم پیوستن این دو واژه در چندین هزار سال پیش واژه ی خدا   «dhaata + hva »  ،  « dhaata+ uva بوجود آمده است...».

مردم ایران خدایان بسیاری داشته اند. این خدایان زن (دایه  = dāyak13) و زاینده بودند و خوبی های جهان را می آفریدند و در هستی می افشاندند، مانند خداوند ماه ، خداوند خورشید، خداوند ابر و  ... سیمرغ در شاهنامه همچون دایه ای به گونه ای نمادین زال را به آسمان و البرز می برد ، اورا می پرورد و همال خود می سازد و به زمین باز می گرداند و به او چهار پر می دهد ( چهار پر همانند آنچه در تصویر فروهر دیده  می شود ). زال یا مردم در روی زمین همچون سمندر، همای یا سیمرغ می میرد و از نو زنده می شود ( نسلی پس از نسل دیگر). او مسئولیت ساختن فردوس را در روی زمین بر گردن دارد: « مهرگان آمد و سیمرغ بجنبید زجای ـ تا کجا پر زند امسال و کجا دارد رای/ فرخی سیستانی ». از دیرباز هر یک از روزهای ماه نام خدایی بوده که ناظر و کارگزار کارهای جهان بوده اند. در تقویم های ایرانی و تقویم های پیروان دین زرتشت هنوز نام این خدایان یا ایزدان بر جای مانده است .

لغت نامه ی دهخدا درباره ی ریشه ی واژه ی خدا چنین می نویسد :« ... در حاشيه برهان قاطع در وجه اشتقاق اين کلمه چنين آمده است : پهلوي متاخر  xvta hya    ، پهلوي اشکاني  hdaxvta ... در پهلوي و پازند خواتاي 14 بمعني شاه آمده و «خواتاي نامک »، يعني «شاهنامه  ». خدا در زبان فارسي بمعني اللّه گرفته شد... گفته اند که خدا بمعني خودآينده است چه مرکب است از کلمه خود و کلمه «آ» که صيغه امر است...»

در بیت سوم این غزل ، خدا و خداوند با "عهد ما" و شیرین دهنان کار دارد که با ازل و باور عشق و مهرورزی پیوندی دیرینه دارد.   

بنده ؛ یعنی بسته، در زبان پهلوی بندک و در زبان پارسی باستان بندکه از مصدر بسته بودن است و جمع آن بندگان و در پهلوی بندکان است. بنده یعنی برده، چاکر، عبد، غلام، اسیر، زرخرید و... در اینجا واژه ی بنده ایهام دارد؛ هم زرخرید و غلام معنی می دهد، هم آفریده و هم ستایش کننده و هم پای بند و بسته، یعنی وابسته به شیرین دهنان.

قوم؛ گروه مردان و زنان باهم،  يا بخصوص گروه مردان. لغت نامه می نویسد :« ... جماعت مردان بخصوص و گويند زنان نيز به تبعيت داخل ميشوند. و به اين نام ناميده شدند از آن جهت که به کارهاي بزرگ و مهم قيام کنند. ج؛ اقوام، اقاوم، اقاويم، اقائم  ... » ، کسان، خویشان و خویشاوندان.

خداوندان؛ جمع خداوند و خدا است.

چکیده بیت سوم غزل ۱۸۸ :

می توان این بیت را به دوشیوه معنا و بازخوانی کرد:

 ۱  ـ خدا پیمان ما را با لب شیرین دهنان بست  . ما زر خرید و وابسته به این مردم هستیم و اینان سروران و بزرگان ما هستند.

 ۲  ـ خدا پیمان ما را با لب مردم شیرین دهن  ( پارسی گویان) بست. ما ستایشگر این مردم هستیم، یعنی این مردم خدایان ما هستند ( یعنی ما از ازل به اندیشه ی ایرانی که از لب پارسی گویان بر می آید دلبسته ایم و یا پیمان بسته ایم).

بیت چهارم غزل ۱۸۸ :

 ۴  ـ مفلسانیم و هوای می و مطرب داریم

    آه اگرخرقه ی پشمین به گرو نستانند

مفلس؛ بي چيز،لغت نامه  : «  محتاج ، درويش ، تهيدست . کسي که فلس و پشيزي نداشته باشد. درويش، تنگدست، بينوا، آنکه وي را مالي باقي نمانده باشد. نادار، ندار، بي پا، از پاي برفته، آنکه هيچ ندارد. هشنگ . ج ؛ مفلسين ، مفلسون ، مفاليس

مفلسان؛ جمع مفلس به معنای کسانی است که چیزی برای گذران زندگی ندارند. بی چیز.

هوا؛ آرزو، هوي، هوس، ميل، تمايل، خواهش نفس، عشق، تمنی و..."هوای می و مطرب داریم" یعنی میل و آرزوی می و رامشی داریم، دوست داریم به بزم و شادمانی بنشینیم.

می؛  may شراب، فرهنگ فارسی در زیر واژه ی می ، می نویسد: « شراب انگوری ، شراب ( مطلقاً )، باده ، گلاب ، پیاله ی شراب ( ذکر مظروف و اراده ی ظرف و مظروف) ...». می به معنای شراب است. شراب در ایران باستان پاک و زندگی بخش بوده و از این رو مردم آن را گرامی می داشته اند. این اندیشه از دین میترایی به دین ترسایان و سراسر اروپا راه یافت.

باکتری های زیان آور و کشنده در آب و نوشابه های دیگر می تواند مرگ و بیماری ببار بیاورد در حالی که این باکتری ها اگر در شراب پیدا شود آن را گندانیده و بد مزه می کند و همه به آسانی به زیان آن پی می برند. از این رو در گذشته های دور شراب یا می را پاک دانسته و نوشیدن آن را روا می داشته اند. شراب هم مغذی ، هم مقوی ، هم زندگی بخش و هم شادی آوراست و در بهبود برخی بیماری ها نیز به  کار می رود.

خانم هما ناطق در کتاب حافظ ، خنیاگری ، می و شادی می نویسد  : « در متون کهن و نیز در نوشته های زرتشتیان و از جمله در روایات داراب هرمزدیار تصریح شده است که میزان باده نشاید که از " سه جام " فراتر رود. می دانیم که در نزد مغان عدد سه مقدس است. گردش باده را نیز ازاین رو سه گردان گفته اند  ... ».15  روشن است که پرخوری و زیاده روی در هر چیز زیان آور و مرگ زاست. در باره ی نوشیدن می یا شراب، حافظ می گوید: « روز در کسب هنر کوش که می خوردن روز ـ  دل چون آینه در زنگ ظلام اندازد ۴ / ۱۴۶ ». حافظ و دیگر بزرگان ایرانی شراب را نیکو دانسته و ستایش می کرده اند و نوشیدن آن را به سه پیمانه بس می دانسته اند و نیز می گوید : «  ساقی حدیث سرو و گل و لاله می رود ـ وین بحث با ثلاثه ی غساله می رود ۱ / ۲۲۱»  و همچنین : « منکران را هم ازین می دو سه ساغر بچشان ـ وگر ایشان نستانند رو انی به من آر ۵ / ۲۴۳ و ۲ / ۲۶۷، ۲ / ۲۶۹، ۹ / ۴۷۷ و ... »

مطرب ؛ رامشی ، خنیاگر. دهخدا می نویسد  : « سرودگوينده ، خنياگر، سرودگوي، آن که سرود گويد و کسي را به طرب مي آورد. اهل طرب و مغني و آوازخوان و ساززن و رقاص. آنکه ديگري را به خوش صدايي و غنا به طرب آورد. به نشاط در آورنده ، طرب آور، رامشگر، رامشي ، خنياگر

"مفلسانیم و هوای می و مطرب داریم" یعنی آرزوی شادمانی و جشن داریم لیک زر ولی پولی برای انجام آرزوهای خود نداریم.

آه ؛ آوازيست از درد و رنج که از سینه بر می خیزد و الم و اسف و تَلَهُف و اندوه را نشان می دهد. آوَه ، آوخ ، واي، آخ، دردا، افسوس.

خرقه؛ جامه اي كه از تكه پارچه هاي گوناگون دوخته شود. جبه ی مخصوص درويشان.

خرقه ی پشمین؛ جامه ی ساخته شده از پشم.

به گروستاندن؛ چيزي را بگرو پذيرفتن  . چيزي را به رهن قبول کردن . کالائي يا چيزي ديگر را در مقابل وام به وثيقه گرفتن . حافظ می خواهد با گرو گذاردن خرقه این تن پوشی را که ایرانی نیست از خود دور کند . "به گرو نستانند" یعنی خرقه را در برابر شراب، به وام نپذیرند. آنگاه ناچار است هم بی باده بماند و هم خرقه را به ناچار دربر داشته باشد.

می و مطرب که در فرهنگ ایرانی در جشن ها همیشگی وهمگانی بوده است، از زندگی مردم رخت بربسته و در دکه ی مردم زرتشتی ، ترسا و دگردینان ، در برابر پول به فروش می رسید. تنها چیزی که برای مردم بی چیز مانده بود ، خرقه ای بی ارزش بود . چه دردناک و رنج آور است اگر این خرقه ی پشمین را هم برای شراب به گرو بر ندارند.   

چکیده بیت چهارم غزل ۱۸۸ :

مردمی بی چیز هستیم که آرزوی شراب و جشن و پایکوبی داریم، وای بر ما اگر برای پول شراب و شنیدن نوای ساز، جامه ی پشمین ما را، به گرو بر ندارند.

بیت پنجم غزل ۱۸۸ :

 ۵   ـ جلوه گاه رخ او دیده ی من تنها نیست

     ماه و خورشید هم این آینه می گردانند

جلوه گاه ؛ تماشاگاه ، روزگار و جهان ، جای دیدن، جایی که عروس برای شوی خود ، نقاب از چهره برمیدارد.

رخ ؛ به معنای روی ، مرد و سیمرغ است. رخساره، پهلوان، همای، سیمرغ؛ این ها همه به معنای مردم و انسان است. دهخدا می نویسد : « رخساره و روي را گويند و بعربي خَد خوانند. روي و چهره، چهر،عارض، وجه، ديباچه ، محيا ، گونه، عارض،  صورت و گاهي مجازاً رخ بر تمام رو استعمال مي شود و تصوير نيمرخ آن است که نصف رو کشيده شده باشد ... ،  جنگجو. پهلوان : «داستان دوازده رخ » ( یعنی داستان دوازده مرد یا دوازده انسان )... ، مرغي است عظيم  ... نام مرغي است عظيم که فيل و کرگدن را مي ربايد و بالا مي برد و به مشابهت آن نام مهره شطرنج است که از دور مهره را مي زند ... مرغ عظيم که در هند مي باشد...  نام مرغي موهوم مانند سيمرغ وعنقا  ... قصه مرغ رخ در کتب افسانه بخصوص کتاب الف ليلة و ليلة مفصل آمده که مرغ سواحل چين است    ...  جانوري است مشهور که مانند عنقا وجود خارجي ندارد   ... یکی از مهره های شطرنج و ...»   

رخ به معنای روی یا چهره ی انسان و نیز به معنای سیمرغ است که در شاهنامه دایه ی زال پدر رستم پهلوان است. فرخ ( فر+ رخ ) و خرم و همای همان سیمرغ است.

"رخ او " به معنای رخ انسان است که معشوق حافظ است. "دیده ی من" باز می گردد به "نظربازی" در بیت نخست. "جلوه گاه رخ او دیده ی من تنها نیست" یعنی تنها این دیده ی من نیست که مانند آینه، بی آن که بسته شود،همیشه گشاده به روی انسان است و او را ستایش می کنم.

ماه؛ و یا ماس یکی از خدایان بزرگ هندوایرانی است . دهخدا می نویسد : « ... قمر بمعني نير اصغر است که عربان قمر خوانند. قمر را گويند و به زبان دري و تبري مونک و مانک گويند ... غالباً ماه تشکيل دهنده تخمه و نژاد ستوران شناخته شده است. روز دوازدهم هرماه را بمناسبت تقديس اسم ماه و فرشته نگهبان او بدين نام خوانده اند و بيروني در فهرست روزهاي ايراني اين روز را «ماه » و در سغدي «ماخ » و در خوارزمي « ماه » ياد کرده ، زرتشتيان نيز اين روز را ماه خوانند: « مي خور کت باد نوش برسمن و پيلگوش ـ  روز رش و رام و جوش روز خور و ماه و باد / منوچهري».

سياره مطيع زمين که بر دور آن مي چرخد و در مدت شب آن را روشن مي کند و ... به فارسي ماج و ماص و مج و مهير نيز گويند. ماه = مانگ. در اوستا و پارسي باستان ، مانگه . سانسکريت؛ ماس  ( ماه ، قمر)، کردي ، مه ( قمر، شهر [ عربي  ])...» واژه ی الماس احتمالا از همین واژه ی ماس به معنی ماه آمده است

خورشید؛ از:( خور+ شيد) یا مهر از خدایان بزرگ هندوایرانی است. خور، هور، شمس، بيضاء، شيد، روز، غزاله،  ستاره اي که جاذبه ی گرانشي آن اجرام منظومه شمسي را بر مداراتشان نگاه ميدارد. نزديکترين ثوابت است به زمين و با وجود عظمت نسبي آن نسبت به اجرام منظومه شمسي در مقام مقايسه با ساير ستارگان ستاره زرد کوتوله اي بيش نيست ، که در شاخه اي مارپيچي نزديک حاشيه خارجي کهکشان جا دارد...

آینه؛ هرسطحی که چیزها درآن منعکس شود . دهخدا می نویسد آهن مصقول و آهن پرداخت کرده و شيشه و بلور پشت بزيبق کرده که صور اشياء خارجي در آن افتد. مرآت. آيينه. آبگين. آبگينه. و از آن مسطح و محدب و مقعر باشد.».

"ماه و خورشید هم این آینه می گردانند"؛ ماه و خورشید را به آینه مانند کرده است که به خاطر روی یار یعنی انسان جا به جا می شوند و خود را می گردانند
چکیده بیت پنجم غزل ۱۸۸ :

رخ یار، تنها تماشاگاه آینه ی دیده ی من نیست، بلکه ماه و خورشید هم به سوی رخ انسان یا بخاطرانسان می چرخند.

بیت ششم غزل ۱۸۸ :

 ۶  ـ لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ

     عشقبازان    چنین    مستحق     هجرانند

لاف؛ به پارسي خويشتن ستودن است . اسم از لافيدن، خودستائي به دروغ ، به تازي صلف بود. صَلف، تصلّف، دعوي باطل، گزاف، تيه، کلام فضول وعبارت گشاده و خويشتن ستائي و خودنمائي باشد، سخن زياده از حد و دعوي بي اصل. به معنای سخن و جنگ نیز هست. "لاف دروغ" در این بیت معنای سخن دروغ هم می دهد.

عشق؛ مهرورزیدن، به معنای عشق در بیت دوم نگاه کنید.

گله؛ شکایت، پهلوي گيلک، شکايت، پازند گيله، ظاهراً گيرذک و گيرزک (شکل جنوب غربي ) ... شکوه و شکايت، رنجش، شکوي ،اشتکاء; از کسي گله داشتن ،...

زهی؛ ادات تحسين، آفرين، احسنت، کلمه تحسين است، اين هم مرکب است از زه و اي چنانچه خهي از خه ای کلمه تحسين يعني خهي و چه خوش است و چه خوب، خوشا، چه بسيار خوب، آفرين بر. حبذا. چه بسيار نيکو . ادات تفجع؛ افسوس ، آه ، دريغا . کلمه افسوس يعني آه و آه و دريغا. چه بسيار در بدي  . چنانکه خهي تنها در اعجاب از حسن نيست بلکه در اعجاب از قبح هم آيد.

"لاف عشق و گله از یار؟" یعنی نمی شود هم ادعای عشق و دوستی کرد و هم گله داشت. کسی که عاشق است نباید به هیچ روی از یار شکایت کند و یا برنجد وگرنه مهر و دوستی اش دروغ بزرگی است

عشقبازان، جمع عشقباز؛ مهرورزان، به معنای کسانی است که عشق می ورزند یا اظهار عشق می کنند.

مستحق؛سزاوار، نشان فاعلي از استحقاق  مستوجب، لايق، شايسته ، درخور، فقیر، سزاوار دستگیری.

هجران؛ یعنی جدائی، مفارقت ، دوری از دوستان و یاران و... " عشقبازان چنین مستحق هجرانند" یعنی اینگونه مهرورزان به یار دست نمی یابند، چون پی نیکان و مهربانان نگرفته و مردم نمی شوند.

چکیده بیت ششم غزل ۱۸۸ :

گله از یار نشان می دهد که سخن از عشق راندن، چه دروغ بزرگی است !؟ آن کسانی که ادعای عشق نموده و از یار شکایت و گله می کنند، سزاوار دوری و محرومیت هستند. ( یعنی به دوست و به مردم شدن دست نمی یابند).

بیت هفتم غزل ۱۸۸ :

 ۷  ـ وصف خورشیدبه شب پره ی اعمی نرسد

     که  در این آینه   صاحب نظران   حیرانند

وصف؛ نشان دادن ، شرح دادن، صفت کردن، ستودن ، نشان، نشاني، حالت، صفت، نعت ، بيان و توصيف و تعبير و تفسير، ستايش و مدح و شرح حال، صفت و سيرت و خصلت و خاصيت.

خورشید؛ مهر،به واژه ی خورشید در بیت پنجم نگاه کنید.

شب پره؛ مرغ عيسي و به عربي خفاش خوانند(ج؛ خفافيش )، ... حيواني از خانواده پستانداران، و پرنده و بالدار و بالهاي آن غشائي و تنه اش مانند تنه موش است. وطواط، موش کور، شب باره، شب باز ، شب پرک، شب بوزه، شبينه، شيوز. شب کور. شير مرغ ، شيرزج، شباره، بيواز، چرهواز، پازيره، خربوز، خرپور، خربيواز، شبان، شبانور، شپرک، شپره، شپوز، شپوژ، شهله ، يارسه، شبده، پرسه،...

اعمی ؛ نابينا (ج ، عُمي )، نابينا ، کور، بي ديده، ضرير، یک چشم، نادان.

آینه؛ به معنای آینه، در بیت پنجم نگاه کنید.

صاحب نظران؛ جمع صاحب نظر است. در اینجا هم به معنای آدم صاحب چشم است و هم به معنای روشن بین . به واژه ی نظر و صاحب نظر در بیت یکم نگاه کنید.

چکیده بیت هفتم غزل ۱۸۸ :

از خفاش نابینا( که روز و خورشید را ندیده است) ، شرح و بیان خورشید بر نمی آید زیرا حتا کسانی هم که چشم دارند و روشن بین هستند از تشریح و توضیح این جسم رخشنده ناتوان و سرگردان هستند.

بیت هشتم غزل ۱۸۸

 ۸  ـ مگرم    چشم   سیاه تو   بیاموزد    کار

    ورنه مستوری و مستی همه کس نتوانند

مگر؛  ( حرف اضافه است)، یعنی شاید، ترجمه الا و از براي استثنا آيد... گاه در مقام يقين و تمنا، شايد که ، باشد، باشد که ، بُوَد، بُوَد که، بلکه، يمکن، يحتمل، احتمالاً، به اميد آنکه و گاهي در مقام غلبه ظن مستعمل ميشود چنانکه گويند فلاني چنين و چنان خرج دارد مگر کيمياگر است... در زبان پهلوي ، ماهکر(شايد). از: م(علامت نفي ) + اگر، درست شده است . " مگرم " یعنی باشد که مرا.

کار؛ ( اسم  ) آنچه از شخص يا چيزي صادر گردد و آنچه شخص خود را بدان مشغول سازد و فعل و عمل و کردار، آنچه کرده و بجا آورده شود که الفاظ ديگرش عمل و فعل و شغل است؛ امر، شان، اقدام ، رفتار، کردار و فن .

مستوری ـ مستور بودن، پوشيده بودن، پنهان بودن، مخفي بودن، پوشیده بودن مستی درپردگي، پوشيدگي، خجول و شرمگین بودن. از نگاه من مستوری در این بیت دو پهلو است هم معنای در پرده و پنهان می دهد و هم حالت شرمگنانه و خمار چشم سیاه یار را بیان می کند. چشم یار دو حالت خمار(مست پنهان) و مست را یکجا دارد و حافظ رندانه می گوید کاش می شد چشم سیاه تو، شیوه ی مستی و پوشیده بودن مستی را به من ، بیاموزد، چون من مستی و مستوری نمی دانم.

مستی ؛ حالتی که از خوردن شراب پدید می آید.حالت مستی ، مست بودن.

چکیده بیت هشتم غزل ۱۸۸:

مستی چشم سیاه تو هم آشکار است و هم نهان، این چنین شیوه ای را همه کس نمی داند. باشد که چشم تو به من این شیوه را بیاموزد.

بیت نهم غزل ۱۸۸:

 ۹  ـ گر شوند آگه از اندیشه ی ما مغبچگان

    بعدازین خرقه ی صوفی به گرونستانند

اندیشه؛ فکر و تدبير و تامل و تصور و گمان و خيال ، تأمل ، فکرت، تفکر، نظر، رأی ، صدد، عزيمت ، صريمه، سگالش و ... ج ، انديشه ها و انديشگان." گر شوند آگه از اندیشه ی ما" اگر بدانند که ما چگونه فکر می کنیم.

مغبچه؛ بچه ی آتش پرست، زرتشتی، ایرانی نامسلمان، کسی که باور ایرانی دارد، ایرانی، بچه مغ، فرزند مغ؛... مجوسي  . اوستائي «مگه» ،«موغو» ، پارسي باستان «مگو»، پهلوي «مگو» فردي از قبيله مغان . مغبچگان جمع مغبچه است.

خرقه ؛ جامه ، به خرقه در بیت چهار نگاه کنید.

صوفی ؛ یعنی پشمینه پوش. به معنی کسی است که پیرو طریقت تصوف و خانقاه است. حافظ در دیوان خود بیش از چهل بار از صوفی نام می برد ، او را پشمینه پوش، خرقه پوش ، ازرق لباس، ازرق پوش و مانند این ها می نامد . خواجه ی شیراز به خانقاه و خانقاهیان خوش بین نبوده و گاهی به زشتی از آنان نام می برد. از نگاه حافظ صوفی حقه باز(۱/ ۱۲۹)، صوفی مجنون (۳/ ۱۶۵)، دجال کیش و ملحد شکل  ( ۶ /  ۲۳۷ ) ، لقمه ی شبهه خور و حیوان (۸/ ۲۹۰)، اهل سالوس(۱/ ۳۶۸) و مانند این ها است.

"بگرو نستانند" به معنای همین واژه در بیت چهارم نگاه کنید. " خرقه ی صوفی به گرو نستانند" یعنی به صوفی بی اعتماد می شوند و به او باور نخواهند داشت.

چکیده بیت نهم غزل ۱۸۸:

اگر ایرانیان نا مسلمان و گبرزاده، بدانند که ما ( آزادگان و رندان ) درباره ی صوفیان چه فکر می کنیم، از این پس به صوفی اعتماد نمی کنند و لباس وی را برای گرو نخواهند پذیرفت

بیت دهم غزل ۱۸۸:

 ۱۰  ـ گر به نزهتگه ارواح برد بوی تو باد

      عقل و جان گوهرهستی به نثارافشانند

نزهتگه؛ نزهتگاه، تفرج گاه، گردش گاه، آنجا که صفاي خاطر و انبساط افزايد.نزهت سرا، نزهت کده، جاي نزهت افزا، رجوع به نزهتگاه شود.

ارواح ؛ج. روح؛ یعنی جان، روان،  نفس، آنچه مايه زندگي است... خواجه ی شیراز ارواح را در اینجا به معنای روان ها و روح را به معنای روان یعنی چگونگی حالت خُلقی و خوی انسان به کار می برد:« راح روح که و پیمان ده پیمانه ی کیست؟ ۳/ ۶۸ » و « روح را صحبت ناجنس عذابی است الیم ۲/ ۳۶۰ » و ۲ /  ۳۷۵ ، ۴ /  ۴۱۴  و ...

بوی؛ بو؛ عطريات، عطر و شميم و چيزهاي معطر، رایحه، طمع، امید، خواهش، محبت، خوی، بهره و آشنایی ... بوی در نزد جاندارانی که قوه ی بویایی دارند با شناخت یکی است زیرا این جانداران از راه بوی جهان پیرامون خود را شناسایی می کنند. در فرهنگ باستانی ایران ، یکی از نیروهای ضمیر در انسان بوی بوده است.

باد؛ لغت نامه می نویسد : « باد هوایی که به جهت معینی تغییر مکان می دهد ، ... ابر و باران می آورد ، درختان را بارور می کند ، ریح ... نام فرشته ی موکل  بر تزویج و نکاح است. نام فرشته ی موکل بر تدبیر و مصالح روز باد است... . واتَ یا  وایو ؛ در سانسکریت و اوستا اسم مخصوص پروردگار و ایزد باد است و نخستین پروردگاری است که نذور را می پذیرد. در ویدا  ( ودا ) گاهی برای اسم خاص ایزد باد آمده است ... در یشت ها سه بار وات به معنی فرشته آمده است, ( مهر یشت ) فقره ی ۹ و رشن یشت فقره ی ۴ و فروردین یشت فقره ی ۴۷ ( یشت ها جلد ۲ ص ۱۳۶ ). این کلمه از وا به ( وای به) به معنی وزیدن مشتق است و دو « دیو  » یکی نگهبان هوای پاک و سود بخش و دیگری دیوی است مظهر هوای ناپاک و زیان آور و در فرگرد وندیداد صراحتا از این دیو یاد شده و با دیو مرگ یک جا نام برده شده است . ( یشت ها ج ۲ ص ۱۳۷  )...  باد یکی از خدایان ایرانی است که روز بیست ودوم هر ماه خورشیدی به نام او نامیده می شود: « چو باد روز ، روز نشاط آمد ای نگار ـ شادی فزای هین و بده باده و بیار ( مسعود سعد ) ... باد آهنگی است در موسیقی بعضی آن را همان بادنوروز دانسته اند ...»

عقل؛ دريافتن و دانستن ، نقيض جهل ، ادراک ، خردمند شدن و دريافتن، مَعقول، فهميدن و تدبير کردن کاري را. لغت نامه می نویسد : « ... در اصطلاح فلسفي ، جوهر مستقل بالذات و بالفعل که اساس و پايه جهان ماوراء طبيعت و عالم روحانيت و همان است که در تعريف آن گويند هر جوهر مجرد مستقلي ذاتاً و فعلاً عقل است و چنين موجودي که ذاتاً و فعلاً مستقل باشد همان عقل به معني صادر اول و دوم و... است . جوهري است مجرد از ماديات که متعلق نباشد به اجسام به تعلق تدبير و تصرف در آن و ... عقل اول بايد که بسيط و واحد باشد و آن جوهري است بسيط و روحاني ، که صور موجودات در آن گرد آمده است بدون تراکم و تزاحم  . (از فرهنگ علوم عقلي ، از مجموعه دوم مصنفات و رسائل اخوان الصفا)...»

جان ؛ زندگی هر جاندار را گویند . ابن سینا جان را چون خورشید و روان را روشنی آن دانسته است.

دهخدا می نویسد : «... بقول هوبشمان ازکلمه سانسکريت ذيانه (فکر کردن ) است. و بقول مولر و يوستي جان با کلمه اوستائي گيه(زندگي کردن ) از يک ريشه است ولي هوبشمان آنرا صحيح نميداند. در پهلوي گيان شکل قديمتر و جان شکل تازه تلفظ جنوب غربي است و در کردي و بلوچي و افغاني؛ جان آمده است (وجه اشتقاق هرن را مردود دانسته اند). اوراماني ، گجان. گيلکي ، جن. ابن سينا جان را بمعني نفس ياد کرده : ديگر [ از انواع حکمت ] آن بود که از حال هستي چيزها، ما را آگاهي دهد تا جان ما صورت خويش بيابد ونيکبخت آن جهاني بود(دانشنامه ص ۶۸) و ...»

گوهر؛ به معنی مروارید، مطلق جواهر، سنگ قیمتی مانند الماس و لعل و هرسنگی است که از آن سود به دست آید ، ناب و خالص هرچیز را گوهر گویند. اصل، نژاد، کنایه از طینت پاک است. سخن ناب، سرشت نهاد، اشک و  ... "گوهرهستی" یعنی اصل و ناب هستی؛ سنگ گران بهای هستی.

نثار ؛ پراکندن، افشاندن و پاشیدن بی تاوان، بخشیدن یا افشاندن مانند مهر و عشق، باران، گل و میوه و آنچه در گیتی پراکنده است، آنچه در عروسي، به مهمانان دهند.  آنچه بريزند از هر چيز، پاشيدني، افشاندني، پیشکش، هر آن چه بر روی چیزی بیفشانند یا بپاشند. "به نثار" یعنی برای پیشکش و بخشیدن یا مانند پیشکش.

افشاندن ؛ برافشاندن، افشانيدن، فشاندن، ريختن، پاشيدن، نثار کردن ، قربان کردن ، تکاندن ، پاشیدن از سوراخ های ریز. "به نثار افشانند" یعنی بدون چشم داشت پراکنده کنند و ببخشند. افشاندن یکی از ویژگی های فرهنگی مردم ایران است که در رقص ایرانی بخوبی دیده می شود و رقص را در زبان پارسی " دست افشان" می گویند.

چکیده بیت دهم غزل ۱۸۸:

هنگامی که تن های آدمیان ، روان ها را برای گردش و تفریح به گردشگاه می برند، اگر باد بوی ترا، که نشانی از توست، به آنجا ببرد، جان و خرد که گوهر هستی انسان است، این گوهر را از شادمانی در باد و در هوا، به رایگان در راه تو خواهند افشاند.

بیت یازدهم غزل ۱۸۸:

 ۱۱  ـ زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه شد؟

      دیوبگریزد از آن قوم که قران خوانند!

این بیت باز می گردد به درون مایه ی غزل و پیام هایی که در آن گنجانیده شده است. مانند بسیاری از غزل های خواجه ی شیراز گرانیگاه این غزل؛ عشق به مردم است. این بیت واپسین نیز باز می گردد به بیت نخستین و به بی خبری زاهد و آن جدایی بسیار بزرگی که میان اندیشه ی حافظ و"آن قوم که قران خوانند" در آن نشان داده می شود. در بیت یکم از"نظربازی" حافظ  و بی خبرانِ حیران سخن می رود. زاهد و حافظ از دو سوی و گریزنده از هم هستند. زاهد ، از اندیشه های والای حافظ ، بی خبر و نا آگاه است. نه نظربازی ، نه رندی و نه عشق حافظ را فهم نمی کند. از نگاه من "دیو" در این بیت معنایی دو پهلو دارد . معنای ظاهری آن اهریمن یا شیطان است که بنا بر روایت های اسلامی 16 با قرآن و قرآن خوان ناسازگار است. چون زاهد قرآن می خواند حافظ ( اگر دیو باشد) از او می گریزد. معنای دیگر دیو؛ همانگونه که دهخدا در لغت نامه نوشته است خدایی ایرانی ـ آریایی است : « ... کنايه از مردم پهلوان ودلير و شجاع و دلاور ... » این مردم ( انسان ) خدای گونه   از زاهد و آن قوم که "قرآن خوانند" می گریزد. در این معنا است که حافظ از زاهد گریزان است.

زاهد ؛ یعنی آنکه چیزی را ترک کند و از آن اعراض کند. آن که دنیا را برای آخرت ترک گوید. زاهد، آن را گويند که دائم متوجه آخرت باشد. ديندار، مرید قرآن، خداترس ، پاکدامن، گوشه نشين، مرتاض،  پارسا ، عابد.

رند؛ لغت نامه می نویسد  :«  لااُبالی ، صیغه متکلم وحده مضارع است به معنی باک ندارم ، نمی ترسم ، نترسم. در فارسی بیشتر به صورت جامد استعمال می شود به معنی بی باک ، بی مبالات، بی قید، بی بند وبار  ...  »( لا، به معني نه، نا، واژه ای که چون بر سر كلمه اي آيد آن رانفي نمايد، مانندلامكان یعنی بی مکان./اُبالی صیغه ی مضارع است به معنی اعتنا می کنم یا رعایت می کنم.  لااُبالی کسی است که می گوید: "امور دین را" اعتنا یا رعایت نمی کنم،) لغت نامه در باره ی رند می نویسد: « مردم محیل و زیرک ... غدار ... و نیز منکر، لاابالی ، بی قید ... منکری که انکار او از امور شرعیه از زیرکی باشد نه از جهل، هوشمند، هوشیار و  ... » "رندان" پاي بند آداب ورسوم عمومي وديني نمي باشند. يعني كساني چون حافظ كه دربند فقيه وشيخ يا نماز و روزه و نيز بهشت و جهنم نيستند. فرهنگ فارسي درزيرواژه ي رند مي نويسد زيرك، حيله گر، محيل، آنكه پاي بند آداب و رسوم عمومي واجتماعي نباشد...»

لغت نامه درباره ی استخوان رند می نویسد : « ... استخوان رباست . (جهانگيري ) (برهان ). هماي باشد و آن پرنده ايست که پيوسته استخوان خورد. (برهان ). پرنده ايست که هيچ جانوري را نيازارد و چون گرسنه شود استخوان سوده و پوسيده را بمنقار گرفته در هوا برد و از آنجا فرواندازد تاشکسته شود و بخورد، و بر هرکه سايه افکند او پادشاه شود و عرب آنرا هما خوانند... استخوان : نام جانوريست غيرمعلوم (برهان ). شايد سي پيا (؟ )هسته ، استه، نسل نژاد...

درباره ی رندافریس؛ می خوانیم: « به لغت فرنگ پادشاه پادشاهان باشد که کنايه از پروردگار است(! ؟) ... نام پادشاهي . (برهان قاطع). نام پادشاهي از پادشاهان فرنگ... گويند نام جزيره اي است از جزايراو  [ پادشاه ] و نام جزيره اي است در فرنگ و در آن جزيره درختي است که بار آن درخت ، مرغ است و ديگر عجايبات هم هست  ...» این درخت همان است که در متون باستانی و اوستا به آن درخت هروسپ تخمک یا استخوان رند می گویند و جایگاه سیمرغ را بیاد می آورد.

درباره ی رند دکتر منوچهر جمالی در تارنمای فرهنگشهر می نویسد : [[«هـُما  » ، در ادبیات ایران ، بنام  « استخوان رند  » خوانده میشود.« استخوان»، مجموعه هسته هائیست که هما، آنهارا ازنو ، به زندگی  میانگیزد . « رنــد  » ، معنای  « انگیزاننده به زندگی نوین  » را دارد ، که فراموش شده است  . و مفهوم « رند و رندی » درادبیات ایران ، نام همین خداست { نه نام پادشاهی یا جزیره ای در فرنگ ! م.ت.ب }( رنـد آفـریت  = رند آفریس= زن رند = زنخدای نوساز) که خویشکاریش، جان بخشی و نوآفرینی است. دراذهان وبه ویژه درادبیات ، این رد پا باقی مانده است که « هما ، بسیار قانع است ، و فقط استخوان میخورد » . ولی هما یا سیمرغ ، مرغی شمرده میشد ، که « استخوان مردگان » را نمیخورد ، بلکه  « سایه برآنها میافکند  »  ، و دراین سایه افکندن برآنها ، « با آنها جفت میشود ، و آنهارا، مانند همان  « زال» ، به آسمان ، به آشیانه خود میبرد » ، تا همیشه ازگزند و آزار، بری بمانند، و از پستان او، شیر بنوشند.« استخوان= است + خوان » ، به معنای « خوان تخمه ها و هسته ها » است { که همان هروسپ تخمک باشد.م.ت.ب}. همه تخمه جانها درزمین، درآسمان درسیمرغ ، ازسر، گردهم میآمدند، و با سیمرغ میآمیختند و زنده و نو میشدند . « سایه انداختن سیمرغ یا هما، بر تخمه جانها ، چه گیاهی چه حیوانی چه انسانی » ،  معنای  « برافروختن ، یا ازنو زنده ساختن  » آنها را داشت { این انسان است که در گیتی کار این نوسازی را بردوش دارد. م.ت.ب} . ازاین رو به سیمرغ یا هما، یا عنقا ، آتش فروز (= آتش افروز) میگفتند ، چون  « آتش  »  ، اصطلاحی برای « تخم » بود ( تش = تخشه، به معنای نی = دوخ   است. افروختن نی ، به معنای « انگیختن زن به آبستنی است  » . همانسان که باد( وای به = سیمرغ )، مریم را آبستن میکند. نی ، ازآتشگیره هاست، نیستان و احتراق درشاهنامه و غزلیات مولوی) .

« سو شیانس یا سوشیانت » که رهاننده موعود زرتشتیان شمرده میشود ، درست همین معنای  « آتش فروز » را دارد ، که دراصل، نام سیمرغ و بهمن میباشد، و جشن چهارشنبه سوری  ( سور= نام دیگر این خدا، ونام درخت سرو است ، به جوامعی که پیرو این زن خدا بود ، سورستان میگفتند ) . « سوش یا سوچ »، که پیشوند این واژه است، همان واژه « سوز » و « سوختن و سوزاندن وسوزش » امروزی است

مثلا  hemashak-soch به معنای  « همیشه سوز، یااتشی است که همیشه روشن

است  ». sochaak  به معنای سوزاننده و روشن است. سیمرغ و بهمن درنزدیک شدن  به انسان ، با « بُن انسان که تخم خودشانست  » ، جفت میشوند، و بُن انسان ، تخمیست آتشگیره که ازاین آتش زنه ( افسانه = اوسانه  ) افروخته میشود .

درسانسکریت انگره ( angira ) که همان  « انگره مینو » باشد ، نام « ستاره برجیس » است، که همان مشتری وخرّم و آناهوما یا سیمرغ است . اورا « روحانی خدایان » میدانند  . انگره    ، درسانسکریت، لقب « پدر آگنی  » ، خدای آتش است... ]]

رند معنایی فراتر از آنچه در لغت نامه آمده است و یا  مردم کوچه و بازار وعوام ، امروز از آن می فهمند، داشته است. از آنچه لغت نامه ها درباره ی سئنه، سیمرغ، سین مورو، هما، عنقا، رند، رخ ، فرخ، مرغ و  ... می گویند مرغی افسانه ای و نامفهوم به دست می آید که سایه اش خوشبختی و سعادت به همراه می آورد. اما این سایه ی انسان بطور کلی، یار یا معشوق است که خوشبختی می آورد. افسانه شدن انسانی که خدای بود از زمانی آغاز می شود که موبدان زرتشتی به جای مغان که خردمندان و پیشوایان مردم ایران بودند، سررشته ی فرهنگ ایران را به دست خود گرفتند. شوربختانه سلسله ی ساسانیان را یک موبد متعصب زرتشتی بنیان نهاده است.

از سویی دیگر رخ ، فرخ ، سرو ، سروروان، گنج روان و مانند این ها به معنی مرد ، پهلوان و انسان است. عاشق و معشوق نیز همان انسان یا رند است. سایه ی معشوق بر عاشق که می افتد، عاشق خوشبخت می شود : « سایه ی سرو تو بر قالبم ای عیسا دم ـ عکس روح است که بر عظم(استخوان) رمیم (پوسیده ) افتادست ۷/ ۳۸» یا  « سایه ی معشوق اگر افتاد برعاشق چه شد ـ ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود ۶/ ۲۰۲ » و یا « میان عاشق و معشوق هیچ حایل نیست ـ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز ۹/ ۲۶۰ » و نیز « ماجرای من و معشوق مرا پایان نیست ـ هر چه آغاز ندارد نپذیرد انجام ۳ / ۳۰۴ » و صدها نمونه ی دیگر. عشق ورزیدن به انسان؛ عاشق ، معشوق و رند کانون و هسته ی اصلی مکتب عشق و آیین مهر است که جلوه های گوناگون آن در سراسر دیوان خواجه ی شیراز به چشم می خورد. برای ژرف نگری در دیوان خواجه به واژه های، رند، عنقا، همای، قاف، عشق، مهر، میخانه، خرابات، گنج ، مغان، مغبچه و از این دست نگاه کنید.           

رندی ؛ یعنی رند بودن . در حالت و هيئت و افکار و عقايد همچون رندان بودن. همانگونه که در زیر واژه ی "رند" گفته شد؛ باور به عشق و به انسان و بازآفرینی و فرشگرد انسان، رندی است. رندی شیوه ی اندیشیدن و فلسفه ای است آزاد اندیشانه و یکتا جانی ( وحدت وجودی ) که از فرهنگ و شیوه ی اندیشه ی کهن ایرانی و پیش از پیدایش زرتشت سرچشمه می گیرد. باوری است نوروزی ( رندی یعنی شیوه ی اندیشه ای آزاد و رها از بندهای دینی که انگیزاننده ی زندگی، از نو است) که عشق به مردم و عشق به دیگر موجودات گوهر آن است و همه ی هستی جانان و خدا ( خود آفریده شده یا خود پدید آمده 17 ) بشمار می آید.  

فهم کردن ؛ فهم یعنی دانستن و به دل دريافتن ، فهامه، فهامية، فهميدن، درک کردن.

شَد؛ مخفف شود است. "چه شَد ؟" یعنی چه شود؟ چه می شود؟ یا چه اهمیت دارد؟ و یا مهم نیست. دکتر خانلری در حاشیه به جای  "چه شَد" واژه ی "برو" را آورده است. اما نسخه ی چاپی انجوی شیرازی 18 و دکتر یحیی قریب 19 که چاپ آن از روی دست نویس سال ٨٦٢ است، واژگان "چه باک" را دارد که از نگاه من با معنا تر است

دیو ؛ به معنای باستانی آن و نیز به زبان سانسکریت  deva یعنی خدا و رب النوع و به معنای اسلامی و امروزی آن یعنی شیطان . به زبان اوستاییdaēva  و به زبان پهلوی   dēv به خدایان آریایی پیش از زرتشت گفته می شود . دهخدا   می نویسد : « نوعي از شياطين، شيطان و ابليس ، آهرمن ، اهرمن ... به عقيده بعضي از ايرانيان نام خدا يا رب النوع است. نزد برهمنهاي هند اسم رب النوع عقل و رب النوع رحمت است ...  نام يکي از ارباب انواعي بود که تمام قوم آريا آن را مي پرستيدند و هم اکنون هندوها معتقد برب النوعي هستند که آن را در آسمان ميدانند و خداي اکبر مي خوانند و نام آن معبود خيالي ديوان است... در آيين زردشتي، هر يک از پروردگاران باطل يا شياطين که در حقيقت تجسم شر و گناه محسوب ميشده اند . پيش از ظهور زردشت اين لفظ بر پروردگاران قديم آريايي مشترک بين اجداد قديم مردم ايران وهند اطلاق ميشد اما پس از جدايي ايرانيان از هندوان پروردگاران مشترک قديم يعني ديوها که مورد پرستش هندوان بودند نزد ايرانيان گمراه کنندگان و شياطين خوانده شدند. در آيين زردشت تعداد ديوها بسيار است (ديو مرگ، ديو خشم ، ديو تاريکي و غيره ) ولي از آن جمله هفت ديو (از جمله اهريمن ) اهميت بيشتر دارند و در مقابل هفت تن امشاسپندان هستند... در بعضي از اين افسانه ها البته همه جا نميتوان دانست که مقصود حقيقي از ديو چه بوده است  ...  مردان دلير و شجاعان و کدخدا را ديو مي خواندند و در مقام مدح و ستايش مازندرانيها را ديوميگفتند و اهالي ساير ممالک ايران از اين کلمه قصد نکوهش داشتند ...  کنايه از مردم پهلوان و دلير و شجاع ، دلير و دلاور. اشخاصي را که در زمان خود قويتر از امثال و اقران بوده اند و مطيع حکام نمي شدند ديو مي گفتند و اين نام را مايه فخر و بزرگواري اثبات شجاعت خود مي شمردند: سپهدار کاکوي برزد غريوـ بميدان درآمد بمانند ديو / فردوسي ... »

قوم؛در این جا یعنی جماعت مردانی که قرآن می خوانند. برای معنای این واژه به بیت سوم نگاه کنید.

قرآن؛ دهخدا می نویسد :« ... نام کتاب آسماني مسلمانان که بر حضرت محمدبن عبداللّه   پيامبر اسلام نازل گرديد... و در لفظ قرآن اختلاف است. برخي گويند اسم علم غيرمشتق است و مخصوص است به کلام خدا و همزه جزء حروف اصلي آن نيست،... برخي ديگر گويند اين لفظ مشتق است از« قرنت الشي بالشي » و قرآن ناميده شد زيرا در ميان سور و آيات و حروف آن مقارنه وجود دارد ... برخي را عقيده بر اين است که آن مصدر «قرات» است و کتاب مقروء (خوانده شده ) را قرآن (خواندن ) خوانند از جهت تسميه شي به اسم مصدر آن ، و برخي گويند آن وصف است بر وزن «فعلان » از ماده «قرء» بمعني جمع ... علماي اسلام درباره قرائت و معاني لغات قرآن متفق نيستند...

اما بايد در نظر داشت که قرآن به معني مجموعه اي از الهامات و وحيهاي نازله بر پيغمبر در خود قرآن يافت نميشود اين وحي و الهامات پس از مرگ پيغمبرجمع شد و در زمان حيات او کم کم نازل گرديد. لغت «الکتاب  » که بجاي قرآن به کار ميرود به معني نوشته و «کتاب » است و غالباً با قرآن مترادف مي آيد و در سور مختلف قرآن همواره اين ترادف ديده ميشود. غير از معاني فوق «قرآن  » اغلب به معني ذکر و ذکري که از آسمان نازل ميشود به کار رفته است...».

"آن قوم که قرآن خوانند" یعنی آن جماعت مردانی که کتاب مقدس مسلمین را می خوانند.

چکیده بیت یازدهم غزل ۱۸۸:

اگر مرد مسلمانی که همیشه عبادت می کند و قرآن می خواند، شیوه ی آزاداندیشی حافظ را در نمی یابد،( چه باک ) مهم نیست، چون از مردانی که قرآن می خوانند، دیو ( خدای آریایی ) می گریزد.

نتیجه

در غزل ١٨٨، خواجه ی شیراز، بسیار گسترده و ژرف، از شیوه ی اندیشه ی خود که رندی باشد سخن می گوید. واژه ها و بیت های این غزل که با ژرف بینی و موشکافی در این نوشتار بررسی شده است ، زنجیروار این شیوه ی اندیشه را پی می گیرند و روشن می سازند. در بیت یکم می گوید که ما همانگونه که هستیم از خود و شیوه ی اندیشه ی خود سخن می گوییم و خود را می شناسانیم. ما نظربازیم و همه چیز جهان را با دیده ی ژرف و عاشقانه می نگریم و همه چیز هستی را با خرد خود می سنجیم. عشق و خرد رندان در برابر و هماورد با عاقلان است.  مردان ناآگاه مذهبی و قرآن خوان که نمی خواهند و نمی توانند در پی آگاهی باشند، همه چیز به گردن ایشان است "دگر ایشان دانند". دربیت پایانی غزل حافظ به همین پیام پایه ای باز می گردد و می گوید این که این گونه کسان شیوه ی آزاد اندیشی ایرانی ما را در نمی یابند، خوب است به گفته ی خود بیندیشند که؛ "خانه ای که در آن قرآن خوانده شود ..."  شیطان یا "دیو" از آن می گریزد. در لابلای واژه ها و بیت های این غزل، حافظ شیوه ی عشق ورزیدن خود را به همالان خود یعنی مردم نشان می دهد و اندیشه ی رندانه و آزادگی خود را که درون مایه و گوهر مکتب عشق و انسان دوستی است با زیبایی و شکوه هرچه بیشتر" به آواز بلند ٢/ ٣١٢" بازگو می کند:

در بیت یکم حافظ رند می گوید؛ رندی و آزاداندیشی در ژرف نگری، ژرف اندیشی و آگاهی است. کسانی که در پی یافتن آگاهی از راه ژرف نگری نیستند در ناآگاهی می مانند و این نادانی از خود آنان است.( بیت ١)

از نگاه حافظ رند،عاقلان نیز که خود را مرکز هستی می دانند، همانند  بی خبران ، چون از سراندیشه ی ایرانی عشق و شیوه ی عشق ورزیدن به مردم و هستی آگاهی ندارند، راه بجایی نمی برند و سرگردانند.( بیت ٢)

دربیت سوم دلبستگی خود را به مردم و یا شیرین دهنان آشکارا بیان کرده و آن ها را خدا و خود را ستایشگر و پرستنده ی آنان می داند.

برپایه ی  اندیشه ی رندی شایسته است که شراب و خنیاگری آزاد و نثار کردنی باشد تا مردمان ناچار نباشند پنهانی و با پرداخت پول و گرو گذاردن جامه ی خود آن را فراهم کنند. حافظ خرقه را با بهانه ی گرو نهادن از خود دور می کند.( بیت ۴)

رند به مردم عشق می ورزد و همه ی موجودات جهان مانند خورشید و ماه و ابر و باد را نیز آینه گردان و بنده ی دست به سینه ی او و رخ فرخ او می داند. ( بیت ۵)

در شیوه ی اندیشه ی رندی عشق به یار تنها با مهرورزی و بخشیدن انجام می شود و گله از یار روا نیست. کسانی که درباره ی عشق سخن تهی می گویند و لاف می زنند، به یار و مردم شدن دست نخواهند یافت.( بیت ۶)

خورشید یا مهر در فرهنگ ایرانی و شیوه ی اندیشه ی رندی، ارج و ارزش ویژه ای دارد و حتا کسانی که چشم دارند هم از شناخت و بیان ویژگی های آن ناتوان هستند چه رسد به نابینایان و خفاشان یعنی" زاهدان" .( بیت ٧)

عشق به یار و چشم سیاه او که زیبایی ها را می بیند و همه ی خردورزی ها، از آن است شیوه ی اندیشه ی رندان است.( بیت ٨)

صوفیان در شیوه ی اندیشه ی رندی، از فلک حقه باز هم حقه بازترند( ١/ ١٢٩) و اگر گبرزادگان ایرانی ( که شراب می فروشند)از این اندیشه آگاه شوند، آن ها نیز از صوفی روی گردان شده و به  وی وام نخواهند داد.( بیت ٩)

رند یا حافظ ، در راه یار یا مردم ، خرد و جان خود را به رایگان می افشاند و بر این باور است که اگر مردم دیگر نیز روح وروان شان، بویی ازاین اندیشه ببرد، آن ها نیز چنین خواهند کرد.( بیت ١٠

در شیوه ی اندیشه ی رندی ؛ حافظ از زاهد گریزان است و چون " دیو بگریزد از آن قوم که قرآن خوانند" پس ؛ حافظ رند، نیز از زاهد "بگریزد ".( بیت ١١)

منوچهرتقوی بیات

استکهلم ـ اسفند ماه هزار و سیصد و هشتاد و هفت خورشیدی

 

منبع:پژواک ایران


منوچهر تقوی بیات

فهرست مطالب منوچهر تقوی بیات در سایت پژواک ایران 

*هُشدار درباره ی پیام های بی نام و نشان!‏ [2018 Dec] 
*ملی مذهبی ها و راه مصدق [2018 Nov] 
*کوروش و حماسه‌ی کوراوغلو [2018 Oct] 
*لائیسیته یا آزادی از دین [2018 Sep] 
* استبداد دینی ی امروز، نتیجه ی استبداد سلطنتی است  [2018 Sep] 
*نقش دین و مذهب در تاریخ [2018 Aug] 
*رضا خان اجرا کننده ی قرارداد ۱۹۱۹ [2018 Jun] 
* حزب چپ ایران یا اتحاد فدایی ها؟ [2018 Apr] 
*دوازدهم فروردین روز فریب ملت ایران [2018 Apr] 
*فدرالیسم؛ کلاهی که برای سر ما ایرانیان گشاد است!  [2018 Mar] 
*جبهه ملی یک مفهوم فلسفی است!  [2018 Mar] 
*انقلاب راهی برای دستیابی به حقوق شهروندی و حق حاکمیت ملی [2018 Feb] 
*درباره ی سخنرانی و گفتگو در کلن آلمان، پیرامون جنبش سراسری در ایران  [2018 Feb] 
*تفاوتی هست یا نیست؟ [2018 Jan] 
*در باره ی «کارزار حاکمیت ملی و مردمی در ایران» [2017 Nov] 
*چرا ما و مردمانِ میهن ما به چنین روزِ سیاهی دچار شده‌ایم؟ چاره‌ی رهاییِ میهنِ ما از چنین بن‌بستی چیست؟  [2017 Sep] 
*علی گدا در «مأموریت آزار مردم»  [2017 Aug] 
*کدام ملت بدون تغییر حکومت مشکل خود را حل کرده است؟ [2017 Jun] 
*نامه ی سرگشاده به آقای محمد رضا عالی پیام؛ آقای هالو  [2017 Apr] 
*پهلو‌ی‌ها هم مانند جمهوری‌اسلامی ننگ تاریخ ایرانند [2017 Mar] 
*فال در دیوان حافظ [2017 Feb] 
*سیاسی شدن یا خرد ورزیدن؟ [2017 Jan] 
*کودتای ترکیه هدیه ی الهی بود! [2016 Jul] 
*یادداشتی بر یادداشت خسرو سیف [2016 May] 
*«حکومت اسلامی»، نیکلا هِنَن، خبرنگار فرانسوی اسیر شده را آزاد کرد! [2015 Dec] 
*ملی می تواند ناسیونالیست نباشد! [2015 Jun] 
*غزل ۹۴ ؛ عشق بیکران حافظ به مردم  [2015 Apr] 
*آقای محمد امینی! ما فاتحان شهرهای رفته بربادیم.  [2014 Dec] 
*میهن دوستی دکتر محمد مصدق [2014 Dec] 
*فیلم بزرگداشت دکتر مصدق در احمدآباد؛ ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ [2014 Dec] 
*خودی ها و خودمانی ها، نگاهی به «جامعه شناسی خودمانی» [2013 Nov] 
*کودتاهای ویرانگر؛ شکستی سه گانه [2013 Aug] 
*آیا جبهه ملی آرزویی دست نیافتنی است؟ [2013 Aug] 
*آش ملاعلی یا انتخابات؟ [2013 Jun] 
*کالای خارجی دشمن اصلی ما ایرانیان است [2012 Sep] 
*میعادگاه عاشقان ایران !  [2011 Sep] 
*آیا آزادی و استقلال ما با شیوه ی اندیشیدن و زندگی ما کار دارد؟ [2011 Apr] 
*جنبش سبز و کیستی ملی و ایرانی ما  [2011 Jan] 
*حافظ رند ازلی [2010 Nov] 
*چرا با خرد جمعی خود برای نگهبانی جان و آزادی خود، هم پیمان نمی‌شویم؟  [2010 Oct] 
*آزادی که نباشد نه استقلال هست و نه عدالت ! [2010 Oct] 
*حافظ رند و شیخ پشمینه پوش (غزل ۴۳۸ ) [2010 Jun] 
*توطئه ی رد «تئوری توطئه» [2010 Apr] 
*جنگ برای مردم ما نکبت و برای دشمنان ملت ایران نعمت است !  [2010 Feb] 
*دکتر مصدق ملی بود و به ملت ایران باور داشت، نه به ولایت فقیه !  [2009 Dec] 
*۲۸ مرداد ۳۲ نخسین سنگ بنای انقلاب سبز  [2009 Aug] 
*دو دزد رأی مردم را دزدیدند! [2009 Jul] 
*اندیشیدن به سرنوشت مردم ایران [2009 Jun] 
*خیمه شب بازی تکراری و محمد ملکی گلادیتوری گرفتار در قفس درندگان وحشی [2009 May] 
*محمود دولت آبادی زنده بودن خود را اعلام کرد ! [2009 May] 
*حافظ صاحب نظر؛ رند نظر باز! [2009 Mar] 
*مسئله ی حزب و حکومت های دست نشانده در ایران [2008 Apr] 
*دانشجویان چپ ، دانشجویان راست  [2007 Dec]