چرا خلبانان جنگنده‌ای که در تبریز سقوط کرد بیرون نپریدند؟
بابک تقوایی

بر اساس تحقیقات نگارنده، هواپیمای اف۵ اف تایگر۲ (F-5F Tiger II) مورد نظر با شماره سریال ۷۱۶۹-۳ و شماره ساخت ز-۱۰۱۶ در سال ۱۳۵۵ به نیروی هوایی شاهنشاهی ایران تحویل شده است. این هواپیما به عنوان رزرو یا جایگزین اف-۵اف برای آموزش خلبانی به شاهزاده رضا پهلوی استفاده شد. پس از انقلاب، این جنگنده از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۹۳ در خدمت گردان ۴۱ آموزشی تاکتیکی پایگاه چهارم شکاری تاکتیکی برادران وحدتی در دزفول قرار داشت و بنا بر اعلام نیاز پایگاه دوم شکاری تاکتیکی، به گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی تحویل شد.
صندلی‌های پران جنگنده‌های اف-۵ایی و اف نیروی هوایی ارتش از نوع مارتین بیکر مارک ۷ اند که در ارتفاع پایین و سرعت کم عملکرد بسیار ضعیفی دارد. اگر جنگنده سانحه‌دیده به صندلی‌های صفر/صفر امروزی مجهز بود، به‌ طور قطع پس از فرود سخت در ورزشگاه الغدیر، نجات خلبان کابین عقب آن پس از خروج اضطراری امکان‌پذیر بود.
در این گزارش به بررسی تاریخچه و وضعیت کنونی ناوگان جنگنده‌های اف-۵ ایی و اف پایگاه دوم شکاری تاکتیکی و بررسی سانحه امروز می‌پردازیم.
از جزئیات سانحه چه می‌دانیم؟
همین‌طور که اشاره شد، جنگنده اف-۵ اف سانحه‌دیده در جریان یک ماموریت آموزشی در نزدیکی شهر تبریز، دچار نقص فنی در یکی از دو موتور خود شده و پس از اعلام وضعیت اضطراری، در حالی که در مسیر فرود اضطراری در پایگاه دوم شکاری تاکتیکی قرار داشت، به علت از دست رفتن موتور دوم سقوط کرد.
محل برخورد این جنگنده یکی از محلات شمال‌غرب تبریز، حوالی خیابان انقلاب (۴۲ متری) است که به موازات باند ۳۰ راست پایگاه دوم شکاری و به فاصله سه کیلومتری آن قرار دارد. بر اساس تصاویر به دست آمده از خبرگزاری‌های محلی، یکی از ارابه‌های فرود اصلی این جنگنده در محوطه ورزشگاه الغدیر پیدا شد. این امر نشان‌دهنده برخورد این جنگنده به جایگاه تماشاگران این ورزشگاه پیش از ورود آن به خیابان کشاورز (کشتارگاه سابق) است.
این جنگنده پس از برخورد با جایگاه تماشاگران، به دروازه ورودی ورزشگاه و یک مجسمه توپ فوتبال که بر فراز آن قرار داشت، برخورد و پس از ورود به خیابان، با یک دستگاه خودروی سواری تصادف کرد و در نهایت به دیوار یک مدرسه خورد.
بر اساس تصاویر به دست آمده از خبرگزاری‌ها و خبرنگاران محلی، فاصله برخورد این جنگنده با زمین تا ساختمان مدرسه تنها ۵۰ متر بود. بنابراین خلبانان این جنگنده تنها کسری از ثانیه فرصت داشتند تا پس از فرود سخت خودخواسته در این ورزشگاه، از جنگنده‌ خارج شوند؛ امری که به‌طور قطع ممکن نبود و در نهایت با برخورد این جنگنده با دیوار مدرسه به کشته شدن هردو آن‌ها منجر شد.
بر اساس تصاویر ماهواره‌ای، چنانچه خلبانان در ورزشگاه الغدیر فرود اضطراری نمی‌کردند، به‌ طور قطع به خانه‌های مسکونی پشت مدرسه و مجموعه ورزشی برخورد می‌کردند که مرگ ده‌ها نفر از ساکنان را در پی داشت.
تاریخچه اف-۵های پایگاه دوم شکاری تاکتیکی پیش از انقلاب
در زمستان ۱۳۵۱ و به دنبال افزایش احتمال بروز درگیری‌های نظامی با عراق و همچنین افزایش تهدیدهای مرزی از جانب اتحاد جماهیر شوروی سابق، پایگاه چهارم مقدم هوایی تبریز به دستور محمدرضا شاه پهلوی، آخرین پادشاه ایران، و همچنین ارتشبد محمد خاتمی، فرمانده وقت نیروی هوایی شاهنشاهی، به پایگاه دوم شکاری تغییر سازمان داد. هم‌زمان، شرکت مهندسی خلیج با همکاری یک شرکت مهندسی اسرائیلی روند ساخت بسیاری از ساختمان‌ها و تاسیسات این پایگاه شامل آشیانه‌های بتنی جنگنده‌ها را آغاز کرد.
در ادامه، ۲۵ فروند جنگنده اف-۵آ فریدام فایتر (F-5A Freedom Fighter) و ۹ فروند نمونه دوسرنشینه آن یعنی اف-۵بی به این پایگاه منتقل شدند و گردان‌های ۲۱ و ۲۲ شکاری تاکتیکی را تشکیل دادند. دو سال پس از آن تاریخ، با تحویل تدریجی جنگنده‌های اف-۵ایی تایگر۲ به نیروی هوایی شاهنشاهی، روند بازنشستگی جنگنده‌های اف-۵آ پایگاه دوم شکاری تاکتیکی از تاریخ ۲۹ دی ۱۳۵۳ آغاز شد و یک سال پس از آن، تیم آکروجت تاج طلایی نیز که در این پایگاه مستقر بود، به جنگنده‌های اف-۵ایی مجهز شد.
بر اساس اسناد نیروی هوایی شاهنشاهی، شمار جنگنده‌های اف-۵ایی این پایگاه تا فروردین ۱۳۵۷ به ۶۶ فروند و شماره جنگنده‌های آموزشی-رزمی اف-۵اف آن به هشت فروند می‌رسد. تا پیش از انقلاب ۵۷، تعداد ۹ فروند اف-۵ ایی و یک فروند اف-۵اف دیگر نیز پس از ورود به ایران به پایگاه دوم شکاری تاکتیکی تحویل شدند. در آن زمان، این جنگنده‌ها تحت بهره‌برداری سه گردان ۲۱، ۲۲ و ۲۳ شکاری تاکتیکی این پایگاه قرار داشتند. تعداد هشت فروند از آن‌ها نیز به رنگ‌ پرچم ایران درآمدند و با نشان تاج طلایی روی سکان عمودی‌ آن‌ها در تیم آکروجت نیروی هوایی شاهنشاهی به خدمت گرفته شدند.
در سال‌های حکومت شاهنشاهی ایران، پایگاه دوم شکاری تاکتیکی با جنگنده‌های اف-۵ایی و اف خود در چندین رزمایش مشترک کشورهای عضو پیمان سنتو شرکت کرد. از این میان می‌توان به رزمایش‌های شهباز اشاره کرد. در آن سال‌ها، جنگنده‌های اف-۵آ و بی نیروی هوایی ترکیه با حضور در پایگاه دوم شکاری تاکتیکی و جنگنده‌های اف-۵ این پایگاه پس از اعزام به پایگاه‌های هوایی نیروی هوایی ترکیه در رزمایش‌های مشترکی شرکت می‌کردند. شماری از خلبانان نیروی هوایی ترکیه نیز دوره‌های آموزشی تکمیلی پرواز با جنگنده‌های اف-۵ را در گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی این پایگاه گذراندند و برخی از خلبانان این گردان نیز دوره‌های مشابهی را در ترکیه پشت سر گذاشتند.
تاریخچه اف-۵های تبریز پس از انقلاب
از پاییز ۱۳۵۷، فعالیت‌های پروازی این پایگاه به علت کارشکنی همافران و درجه‌داران هوادار روح الله خمینی و سازمان مجاهدین خلق کاهش یافت. در آبان همان سال، گروهی از همافران طرفدار روح الله خمینی شبانه کابل‌های ارابه فرود ۳۸ فروند از مجموع ۸۴ فروند جنگنده این پایگاه را قطع کردند. پس از انقلاب، نیز این افراد بیش از نیمی از ۹۴ نفر خلبان اف-۵ این پایگاه را اخراج کردند. شماری از این خلبانان با آغاز جنگ ایران و عراق داوطلبانه به خدمت بازگشتند و جان خود را در حین ماموریت‌های جنگی از دست دادند.
در طول جنگ ایران و عراق، جنگنده‌های اف-۵ایی و اف این پایگاه در بمباران پایگاه‌های نظامی و تاسیسات نفتی عراق در شمال و شمال شرق این کشور نقش مهمی ایفا کردند. شماری از جنگنده‌ها و خلبانان این پایگاه هم که به پایگاه چهارم شکاری تاکتیکی در دزفول اعزام شده بودند، در ده‌ها ماموریت پشتیبانی نزدیک هوایی شرکت کردند و در شکست حصر آبادان و سپس آزادسازی خرمشهر نقش مهمی داشتند. شماری از خلبانان و جنگنده‌های این پایگاه در طول جنگ، پس از اعزام به جنوب‌غرب (پایگاه پنجم شکاری تاکتیکی در امیدیه)، در چند عملیات‌ بزرگ ارتش مثل والفجر۸ شرکت کردند.
پس از جنگ، تنها ۲۴ فروند جنگنده اف-۵ایی و شش فروند جنگنده اف-۵ اِف در خدمت پایگاه دوم شکاری تاکتیکی باقی ماند؛ چیزی کمتر از نیمی از جنگنده‌های موجود در خدمت این پایگاه در بهمن ۵۷. تمامی این جنگنده‌ها در خدمت گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی قرار داشتند. در سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، دو گردان دیگر این پایگاه به علت کمبود خلبان و هواپیما در گردان ۲۱ شکاری ادغام شدند؛ اما بعدا در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۸۹، با جنگنده‌های میگ ۲۹ و صاعقه دوباره تشکیل شدند.
پایگاه دوم شکاری تاکتیکی در سال ۱۳۷۶، یکی از جنگنده‌های اف-۵ایی خود و خلبانش را به دلیل سانحه‌ای در دریاچه ارومیه از دست داد. دو سال پس از آن، یعنی در سال ۱۳۷۷ و به دنبال افزایش خطرات ناشی از درگیری‌های مرزی با طالبان، پایگاه دوم شکاری تاکتیکی همچون آخرین ماه‌های حکومت شاهنشاهی پهلوی، مامور شد با اعزام جنگنده‌های اف-۵ایی و اف خود به فرودگاه مشهد، دفاع هوایی شمال‌شرق ایران را تقویت کند.
اندکی پس از آن، پایگاه چهاردهم شکاری تاکتیکی در ضلع شمالی فرودگاه مشهد تشکیل شد و با استفاده از شماری از جنگنده‌های اف-۵ ایی و اف پایگاه دوم شکاری تاکتیکی، گردان ۱۴۱ شکاری در این پایگاه تازه‌تاسیس تشکیل شد تا با خطر تهاجم‌های مرزی طالبان مقابله کند.
در سال ۱۳۸۷، پایگاه چهاردهم شکاری تاکتیکی منحل شد و به پایگاه مقدم هوایی در مشهد تنزل پیدا کرد. بنابراین بار دیگر مالکیت چهار جنگنده اف-۵ ایی و دو فروند جنگنده آموزشی-رزمی اف-۵ اف این پایگاه به گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی در تبریز واگذار شد. با وجود این، این جنگنده‌ها در مشهد دائما حضور داشتند و تنها شماری از آن‌ها برای کارهای فنی به تبریز عودت و با جنگنده‌های دیگری از گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی تعویض شدند.
تا پیش از بروز سانحه روز دوشنبه، گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی در مجموع ۲۳ فروند جنگنده تک‌کابینه اف-۵ایی تایگر۲ و شش فروند جنگنده دوکابینه آموزشی-رزمی اف-۵اف تایگر۲ داشت. از این میان، چهار فروند اف-۵ایی و دو فروند اف-۵ اف در پایگاه مقدم هوایی امام رضا در مشهد مستقر بودند.
نیروی هوایی ارتش هم اکنون ۱۵ فروند جنگنده اف-۵ اف در اختیار دارد که برای آموزش خلبانان جنگنده‌های اف-۵ ایی استفاده می‌شوند. از این میان، تنها سه فروند در پایگاه دوم شکاری تاکتیکی باقی‌ مانده‌اند که جوابگوی نیاز گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی برای آموزش خلبانان جنگنده نیستند. پیش‌بینی می‌شود یکی از جنگنده‌های اف-۵ اف جمعی پایگاه چهارم شکاری تاکتیکی در دزفول یا احتمالا یکی از سه فروند جنگنده اف-۵ اف ارتقایافته در جریان پروژه کوثر که هم‌اکنون در تاسیسات شرکت صنایع هواپیماسازی ایران (هسا) در شاهین شهر زمینگیرند، جایگزین اف-۵ اف ازدست‌رفته گردان ۲۱ شکاری تاکتیکی شوند.
نزدیک به ۴۳ سال است که جنگنده‌های اف-۵ ایی و اف نیروی هوایی ارتش از صندلی‌های غیراستاندارد مارتین بیکر مارک ۷ بهره می‌برند؛ صندلی‌هایی که پیش از انقلاب، برای جایگزینی‌ آن‌ها با نوع پیشرفته‌تر مارک ۱۰ در سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ برنامه‌ریزی‌ شده بود. بروز انقلاب مانع از این امر شد و به همین دلیل، در ۴۳ سال گذشته ده‌ها نفر از خلبانان جنگنده اف-۵ نیروی هوایی ارتش به علت عملکرد ضعیف این صندلی‌ها در سرعت پایین و ارتفاع کم جانشان را از دست دادند یا به جراحاتی جبران‌ناپذیر دچار شدند.
مقام‌های لشکری و کشوری رژیم جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر مانع از خرید صندلی‌های کا-۳۶دی‌اِم زوزدا ساخت روسیه برای این جنگنده‌ها شدند و در عوض با کمک مهندسان روسی، صندلی‌ مشابهی به نام سریر را در شرکت هسا طراحی و تولید کردند؛ صندلی‌ای که روی شماری از هواپیماهای آموزشی اف-۵ بی سیمرغ و دو فروند از جنگنده‌های آموزشی-رزمی اف-۵ اف پروژه کوثر تعبیه شد.
این صندلی‌ها در ۱۱ خرداد ۱۴۰۰، به علت عمل کردن ناگهانی در یک آشیانه بتنی جنگنده پایگاه چهارم شکاری در دزفول پس از استارت موتور یک فروند هواپیمای آموزشی اف-۵ بی سیمرغ، ناگهان به بیرون پرتاب شدند و جان سرگرد کیانوش بساطی و ستوان‌یکم حسین نامنی، خلبانان این هواپیما، را گرفتند. پس از آن، تمامی جنگنده‌های مجهز به صندلی‌های پران سریر ساخت ایران زمینگیر شدند.

منبع:ایندیپندنت


*انهدام تونل‌هایی که سپاه برای مرکز تحقیقات دفاعی سوریه ساخته بود [2022 May] 
*دستگیری اعضای سپاه توسط نیروی دلتا ارتش آمریکا در عراق [2022 Apr] 
*رژه نیروی هوایی ارتش تنها با پنج فروند جنگنده! [2022 Apr] 
*انهدام مسکوا؛ ضربه‌ای سنگین به نیروی دریایی روسیه [2022 Apr] 
*چرا خلبانان جنگنده‌ای که در تبریز سقوط کرد بیرون نپریدند؟ [2022 Feb] 
*تلاش ترکیه برای بهبود روابط با اسرائیل از راه نمایش دشمنی با رژیم جمهوری اسلامی ایران  [2022 Feb] 
*چرا و چگونه پهپادهای آمریکایی قاسم سلیمانی را شکار کردند؟  [2022 Jan] 
*آیا نیروی هوایی ارتش ایران صاحب جنگنده های فوق پیشرفته سوخو-۳۵ مصری خواهد شد؟ [2021 Dec] 
*تضعیف سه‌برابری توان رزمی ارتش ایران در نتیجه چپاول بودجه توسط سپاه [2021 Dec] 
*چرا خمینی و خلخالی از شهریار شفیق وحشت داشتند و دستور ترور او را صادر کردند؟ [2021 Dec] 
* بسته‌های برنج ایرانی یا محموله سلاح، اسرائیل چه چیزی را در لاذقیه منهدم کرد؟ [2021 Dec] 
*اشباح ۵۳ساله نیروی هوایی ارتش در رزمایش ذوالفقار ۱۴۰۰ [2021 Dec] 
*تازه‌ترین نمونه استفاده جمهوری اسلامی از اخبار جعلی برای بی‌اعتبار کردن منتقدان [2021 Nov] 
*خرید مخفیانهٔ هواپیماهای تشریفاتی توسط شرکت وابسته به خامنه‌ای [2021 Aug] 
*چگونه سپاه پاسداران در پوشش حمل مسافر هواپیماهای ترابری‌اش را افزایش می‌دهد؟  [2021 Aug] 
*چرا خبر بمبگذاری در پارک ملت تهران جهت انهدام یک ساختمان دولتی ساختگی بود؟ [2021 Jul] 
*نیروی هوایی ارتش؛ یاری‌رسان قربانیان بی‌آبی یا سرکوبگر آنها؟ [2021 Jul] 
*سپاه بار دیگر به یک هدف اشتباه حمله کرد  [2021 Jul] 
*فرماندهان معتمد خامنه‌ای چگونه نیروی دریایی ارتش را به ورطه نابودی کشانده‌اند؟ [2021 Jun] 
*صندلی‌های پران غیر استاندارد جان دو خلبان دیگر نیروی هوایی ارتش را گرفت  [2021 Jun] 
*بمب‌هایی که بنا بود تاسیسات اتمی ایران را هدف قرار دهند، تونل‌های حماس را منهدم می‌کنند! [2021 May] 
*دلیل قدرت‌نمایی نیروی دریایی سپاه و ارتش برای نیروی دریایی آمریکا  [2021 May] 
*آندره میلن، نظریه پرداز توطئه کیست و ادعای او در رابطه با پرواز 752 اوکراینی چقدر صحیح است؟ [2021 Apr] 
*چه بلایی بر سر بویینگ ۷۳۷ ارمنی حین عبور بر فراز ایران آمده است؟  [2021 Feb] 
*چگونه جمهوری اسلامی بال‌های «هما» را شکست؟  [2021 Feb] 
*حمله راکتی «شبه‌نظامیان وابسته به سپاه قدس» به محل استقرار نیروهای آمریکایی [2021 Feb] 
*چگونه میراث شاه در جنگ با عراق از آسمان ایران محافظت کرد  [2021 Feb] 
*چگونه سپاه اف-۱۴ نیروی هوایی ارتش را به اشتباه ساقط کرد  [2021 Jan] 
*حمله به تاسیسات ساخت راکت سپاه و کتائب حزب‌الله در جرف الصخر  [2021 Jan] 
* محافظان گمنام وطن و مدافعان پرآوازۀ حرم  [2020 Oct] 
*آذربایجان و تهدید منافع ملی ایران در دریای خزر [2020 Oct] 
*آیا پهپادهای سپاه می‌توانند ناوگان دریایی آمریکا را تهدید کنند؟ [2020 Sep] 
*عملکرد فرماندهان سپاه در جنگ؛ بی‌تجربه و ناتوان اما پرادعا  [2020 Sep] 
*انتقام و کمان-۹۹، پاسخی غافلگیرکننده به دیکتاتور بغداد [2020 Sep] 
*ادعای دروغ مدیران دفاعی جمهوری اسلامی با اعتراض شرکت نظامی روسی روبه‌رو شد [2020 Sep] 
*تخریب نمادهای عقاب در پایگاه‌های نیروی هوایی ارتش [2020 Aug] 
*سبقت کشورها برای کمک‌رسانی به لبنان؛ سهم ایران چقدر است؟ [2020 Aug] 
*جزئیات جدید از حمله اسرائیل به انبار تسلیحات سپاه قدس در فرودگاه دمشق  [2020 Jul] 
*پشت پرده پنهان‌کاری جمهوری اسلامی در باره انفجار نطنز [2020 Jul] 
*انفجار در قلبِ صنایع موشکی ایران در خجیر  [2020 Jun] 
*نقش‌آفرینی پایگاه شکاری نوژه همدان در جنگ لیبی  [2020 Jun] 
*رازهای ناگفته از سانحه شناور کنارک، فاجعه‌ای در خفا  [2020 May] 
*هواپیماهای تشریفاتی ماهان در خدمت فرماندهان سپاه قدس  [2020 Apr] 
*جنگنده‌های آمریکایی که در حمله احتمالی به سپاه شرکت می‌کنند  [2020 Apr] 
*هدایای چندین میلیون دلاری ماهان به صنعت هوایی ونزوئلا و سوریه  [2020 Mar] 
*هما در آستانه صعود یا در حال سقوط؟ [2016 Oct]