آذربایجان و تهدید منافع ملی ایران در دریای خزر
بابک تقوایی

ناوچه‌های کلاس سینا در دریای خزر- نیروی دریایی ارتش

۲۹ سال از تشکیل جمهوری آذربایجان می‌گذرد، کشوری که تا پیش از عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای در سال‌های ۱۱۹۲ و ۱۲۰۶ شمسی بخشی از سرزمین ایران محسوب می‌شد.

اگرچه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تشکیل کشورهای ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان تهدید بروز درگیری نظامی ایران و شوروی را از میان برداشت اما همواره سبب بروز بحران‌های سیاسی و امنیتی جدید برای ایران شد.

جمهوری اسلامی در سال‌های ۱۳۶۷ الی ۱۳۷۳ با اعزام نیروهای سپاه قدس به منطقه قره‌باغ نقش مهمی در کمک‌رسانی به شبه‌نظامیان و سپس نیروهای نظامی ارتش آذربایجان در جنگ با ارمنستان ایفا کرد. اما پس از تغییر در ساختار قدرت آذربایجان، این کشور به یکی از دشمنان منطقه‌ای ایران تبدیل شد. تهدید بروز جنگ با آذربایجان در سال ۱۳۸۰ شمسی و با درگیری نظامی این دو کشور در دریای خزر نمایان شد و تا به امروز وجود دارد.

به دنبال آغاز تهاجم زمینی و هوایی آذربایجان به منطقه آرتساخ یا قره‌باغ در تاریخ ۶ مهرماه ۱۳۹۹، بار دیگر این کشور به همراه مهم‌ترین حامی منطقه‌ای‌اش دست به اقداماتی زده است که امنیتی ملی ایران را به خطر انداخته است. از به پرواز درآوردن پهپادهای رزمی و شناسایی و نقض حریم هوایی ایران در استان‌های اردبیل، آذربایجان شرقی و غربی که در چند مورد سامانه‌های پدافندی تور ام-۱ سپاه پاسداران موفق به ساقط کردنشان شدند تا میزبانی از هزاران مزدور سوریه‌ای از لشکرهای حمزه و سلطان مراد ارتش میهنی سوریه (ارتش آزاد سابق) که بسیاری از آن‌ها از اعضای سابق گروه تروریستی احرارالشام هستند برای شرکت در جنگ علیه ارمنستان.

خطر نیروی دریایی آذربایجان در سال‌های دهه ۷۰ شمسی

به دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال چند جمهوری سابق این کشور در حاشیه دریای خزر، سهم ایران از آب‌های سرزمینی این دریا کاهش یافت و به دنبال مذاکراتی که در سال ۱۳۷۵ میان کشورهای حاشیه این دریا صورت گرفت، این سهم از ۵۰ درصد به ۲۰ درصد کاهش یافت. ۳۰ درصد کاهش یافته از سهم ایران به کشورهای ترکمنستان و آذربایجان تعلق گرفت که البته این امر برای جمهوری آذربایجان راضی‌کننده نبود زیرا شامل مناطقی که میادین نفتی «آراز»، «آراو» و «شرق» قرار داشتند، نمی‌شد.

به دلیل سیاست عدم تقابل دریایی مستقیم ایران و شوروی سابق که از زمان حکومت شاهنشاهی پهلوی در جریان بود، نیروی دریایی ارتش ایران فاقد قدرت تهاجمی در دریای خزر یا کاسپین بود.

تنها شناور سنگین ایران در آب‌های خزر کشتی تفریحی ۶۰۰ تنی شهسوار بود که از سال ۱۳۱۶ شمسی به خدمت نیروی دریایی ارتش در آمده بود. این کشتی که جهت آموزش دانشجویان دانشکده افسری نیروی دریایی در نوشهر استفاده می‌شد در کنار چند شناور لای‌روب و یدک‌کش و مین‌روب و همچنین چند قایق کوچک مستقر در بندر پهلوی (انزلی کنونی) تنها دارایی نیروی دریایی ارتش در این منطقه از ایران بود.

سرانجام به دنبال فروپاشی شوروی سابق و به ارث رسیدن کشتی‌ها و شناورهای جنگی ناوگان کاسپین نیروی دریایی شوروی سابق به کشورهای حاشیه خزر و ورودشان به خدمت نیروهای دریایی‌شان و همچنین به دلیل برتری رزمی نیروی دریایی تازه تأسیس آذربایجان بر نیروی دریایی ارتش در دریای خزر، در سال ۱۳۷۳ به پیشنهاد فرماندهان نیروی دریایی ارتش، مقامات رژیم جمهوری اسلامی تصمیم به تشکیل ناوگان شمال نیروی دریایی ارتش را گرفتند.

مسئولیت تشکیل ناوگان بر عهده فرمانده سابق هوادریا (هواپیمایی نیروی دریایی ارتش)، دریادار دوم مقصود نیک‌پیام قرار گرفت. در همان سال، نیروی دریایی ارتش با اعزام تفنگداران دریایی از جنوب کشور به این منطقه، رزمایشی به اسم «میرزا کوچک خان» جهت قدرت‌نمایی به کشورهای حاشیه دریای خزر برگزار کرد.

در همان سال کار بازسازی شناور یک کشتی ۶۰۰ تنی شهسوار که از سال ۱۳۵۷ به حال خود رها شده بود توسط صنایع کشتی‌سازی شهید تمجیدی بندرانزلی آغاز شد. این کار شش سال به طول انجامید و سرانجام این شناور تبدیل به یک ناوچه موشک‌انداز ۵۸۰ تنی مجهز به دو پرتاب‌گر موشک ضد کشتی سی ۸۰۲ در عقب ناو و شش لوله پرتاب اژدرافکن در دو لانچر سه تایی، یک تیربار دوشکا و یک توپ ۲۰ میلی‌متری گردید. به آن کد ۸۰۲ تعلق یافت درحالی‌که نام آن از سال ۱۳۵۷ از شهسوار به حمزه تغییر یافته بود.

تعرض به حریم آبی ایران در سال ۱۳۷۹

در سال ۱۳۷۱ نیروی دریایی آذربایجان یک زیردریایی کوچک غیرمسلح و ۱۵ ناو، ناوچه، کشتی و شناور جنگی از نیروی دریایی شوروی به ارث برد که شامل یک فروند ناو پاسور (محافظ) کلاس پِتیا به نام باکیلی، یک شناور موشک‌انداز اوزا‌۲، تنها شناور موشک‌انداز اوزا پروژه ۲۰۵ ام مجهز به موشک‌های ضد کشتی پی-۱۵ ام، یک قایق گشتی کلاس ژوک، دو مین‌روب ساحلی (پروژه ۱۲۶۵۰)، دو کشتی مین‌روب آب‌های عمیق (پروژه ۱۲۵۸)، چهار شناور آبی‌خاکی کلاس پلنکنی و یک شناور تحقیقاتی به اسم رزونانس بود.

این درحالی بود که نیروی دریایی ارتش ایران تنها یک کشتی غیرعملیاتی (شهسوار)، یک مین‌روب، یک قایق گشتی و چند قایق کوچک در دریای در اختیار داشت و علت آن بود که شوروی سابق اجازه ورود شناورهای جنگی خریداری‌شده از شوی ایران را از مسیر رودخانه‌های خود نمی‌داد.

با وجود آنکه، ناو شهسوار نیروی دریای ارتش به شناور موشک‌انداز حمزه تبدیل شد، اما باز هم توان رزمی نیروی دریایی ارتش از نیروی دریایی آذربایجان در سال ۱۳۷۹ شمسی بسیار کمتر بود و به همین دلیل، در آن سال، نیروی دریایی این کشور طی یک عملیات دریایی که از منطقه آستارا آغاز شد بویه‌ها یا علائم نشان‌دهنده حریم آبی ایران را بدون نگرانی از برخورد نظامی از آب برداشته و بویه‌های خود را در فاصله بسیار کمی از سواحل ایران قرار داد و حریم آبی ایران در این منطقه را به کمتر از نصف کاهش داد.

در جواب به این اقدام، نیروی دریایی ارتش گروهی از تکاوران خود از بندرعباس به بندرانزلی فرستاد و با پشتیبانی یک فروند هلیکوپتر آگوستا بل ۲۱۲ هوادریا و با استفاده از چند قایق، کار جمع‌آوری بویه‌ها و انتقالشان به محل قبلی را انجام دادند.

نبرد دریایی در نزدیکی میدان نفتی البرز

بر اساس یک قرارداد منعقدشده با دولت آذربایجان در سال ۱۳۷۷ شمسی، شرکت انگلیسی بریتیش پترولیوم بنا داشت تا کار استخراج نفت را در سال ۱۳۸۱ در آب‌های مورد مناقشه ایران و آذربایجان آغاز کند. در این راستا، یک کشتی یا شناور تحقیقاتی این شرکت به نام ژئوفیزیک-۳ در تاریخ شنبه ۳۰ تیر ۱۳۸۰ وارد آب‌های سرزمینی ایران می‌شود تا به جست‌وجوی نفت در میادین نفتی شرق، البرز و آراز بپردازد. متعاقباً، نیروی دریایی ارتش تنها شناور رزمی خود یعنی حمزه را به منطقه اعزام کرد. حمزه به خدمه کشتی ژئوفیزیک-۳ هشدار داد تا منطقه را ترک کنند. متعاقباً خدمه این شناور تصمیم به تغییر مسیر و برگشتن به باکو می‌گیرند.

سه روز بعد در تاریخ ۱ مردادماه، درحالی‌که نیروی هوایی ارتش یک فروند هواپیمای گشت دریایی پی-۳ اف اوریون خود را از شیراز به تهران منتقل کرده بود تا به‌طور روزانه در دریای خزر فعالیت‌های شناورهای آذربایجانی را رصد کند، بار دیگر شناور تحقیقاتی ژئوفیزیک-۳ متعلق به شرکت بریتیش پترولیوم به همراه یک شناور تحقیقاتی آذربایجانی به نام «علی‌اف حاجی‌اف» وارد آب‌های سرزمینی ایران شدند تا به جست‌وجوی نفت در این میادین نفتی بپردازند.

این دو شناور توسط نیروی دریایی آذربایجان با استفاده از یک شناور موشک‌انداز اوزا ۲ و یک ناو پاسور کلاس پتیا مورد حفاظت واقع می‌شدند. متعاقباً نیروی دریایی آذربایجان به مقابله با شناور حمزه نیروی دریایی ارتش پرداخته و در آسمان نیز دو فروند جنگنده ره‌گیر میگ ۲۵ پی دی نیروی هوایی این کشور پس از پرواز از پایگاه هوایی ناسوسنایا واقع در غرب باکو به ره‌گیری هواپیمای گشت دریایی نیروی هوایی ایران پرداخته و آن را مجبور به پرواز به سمت پایگاه خود کردند.

در پاسخ به این اقدامات، نیروی هوایی ارتش با استفاده از یک فروند جنگنده ره‌گیر اف-۱۴ آ تامکت که در یک نقطه ایستایی در جنوب دریای خزر پرواز می‌کرد به انجام قفل راداری بر روی دو فروند ره‌گیر آذربایجانی پرداخته و آن‌ها را مجبور به ترک منطقه کرد. متعاقباً هواپیمای پی-۳ اف گشت دریایی نیروی هوایی از گزند فرود اجباری در باکو نجات یافت.

جهت مقابله با نیروی دریایی آذربایجان، پایگاه سوم شکاری تاکتیکی نوژه (شاهرخی) واقع در نزدیکی شهر همدان، دو فروند جنگنده بمب‌افکن همه‌منظوره اف-۴ ئی فانتوم ۲ به پرواز درآورد. هر دو جنگنده مجهز به موشک‌های هوا به سطح ماوریک بودند تا در صورت لزوم علیه ناو محافظ یا پاسور کلاس پتیا و یک فروند شناور موشک‌انداز اوزا ۲ نیروی دریایی آذربایجان نمایند.

این دو جنگنده پس از سوخت‌گیری از یک فروند هواپیمای سوخت‌رسان بوئینگ ۷۰۷-۳ جِ ۹ سی نیروی هوایی ارتش که از فرودگاه مهرآباد به پرواز درآمده بود به مدت دو ساعت برفراز کشتی‌های جنگی و کشتی‌های تحقیقاتی آذربایجانی پرواز کردند و درنهایت آن‌ها را مجبور به ترک منطقه کردند.

ساعاتی پس از این واقعه، نخست‌وزیر آذربایجان، آرتور راضی‌زاده، سفیر ایران را به دفتر خود فراخواند و مراتب اعتراض دولتش به دولت ایران را اعلام کرد. یک روز پس از آن، سخنگوی وزیر امور خارجه ایران، حمیدرضا آصفی در پاسخ به اعتراض آذربایجان اعلام کرد: «ما از شکوائیه آذربایجان رد رابطه با اقدامات قانونی‌ای که در راستای حفاظت از حقوقمان در دریای خزر انجام دادیم متعجبیم.» در پاسخ به این بیانیه، وزیر امور خارجه آذربایجان نیز اعلام کرد که کشورش قصد آغاز جنگ با ایران را ندارد اما برای حافظت از منافع کشورش پافشاری خواهد کرد.

تقویت توان دفاعی آذربایجان پس از درگیری نظامی با ایران

پس از قدرت‌نمایی ایران و عقب‌نشینی آذربایجان، این کشور از مهم‌ترین متحد منطقه‌ای‌اش تقاضای کمک کرد که متعاقباً، نیروی هوایی ترکیه با ارسال جنگنده‌های اف-۱۶ سی و دی خود به آذربایجان یک رزمایش جهت هشدار به ایران برگزار کرد. همچنین در تاریخ جمعه ۲ شهریور ۱۳۸۰، این جنگنده‌ها بر فراز باکو پرواز کردند و پس از آن تیم نمایش‌های هوایی ستاره‌های ترک نیروی هوایی ترکیه با هواپیماهای جنگنده ان اف-۵ آ و بی خود به انجام نخستین نمایش هوایی خود برفراز باکو پرداختند تا پیامی سیاسی از سوی آنکارا به تهران بدهد.

به دنبال درگیری نظامی با ایران و مغلوب شدن آذربایجان، این کشور تلاش کرد تا با نزدیکی با کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، بخصوص ایالات‌متحده، و دعوت از آن‌ها به تأسیس پایگاه در کشورش به مقابله با ایران بپردازد.

متعاقباً دولت روسیه با فروش تسلیحات نظامی پیشرفته در سال‌های ۱۳۸۱ الی ۱۳۹۱ توان نظامی ارتش این کشور را بخصوص در زمینه نیروهای زرهی افزایش داد و از بهبود روابط نظامی و سیاسی باکو و واشنگتن جلوگیری کرد.

لازم به ذکر است پس از روسیه، اوکراین و اسرائیل دو کشور مهم تأمین‌کننده تسلیحات مورد نیاز آذربایجان هستند که به ترتیب از سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۹ تا به امروز هواپیماهای جنگنده ره‌گیر، قایق‌های گشتی و سامانه‌های پدافندی و موشک‌انداز و انواع پهپادهای رزمی و تهاجمی و انتحاری به این کشور فروخته‌اند، امری که خوشایند جمهوری اسلامی نبوده است.

از سال ۱۳۸۰ تا به امروز، با وجود حمایت‌های ترکیه و خریدهای تسلیحاتی گسترده آذربایجان از اسرائیل، اکراین و روسیه، این کشور موفق نشده است تا بر بلوک‌های نفتی البرز و آلوو تسلط یابد. ایران شرط توسعه این بلوک‌های نفتی را همکاری متقابل دو کشور و سهم بردن ۵۰-۵۰ آن‌ها اعلام کرده است که در این راستا سند و تفاهم‌نامه‌ای در جریان سفر حسن روحانی به آذربایجان در فرودین ۱۳۹۷ منعقد شد.

منبع:ایندیپندنت فارسی


فهرست مطالب بابک تقوایی در سایت پژواک ایران 

*انهدام تونل‌هایی که سپاه برای مرکز تحقیقات دفاعی سوریه ساخته بود [2022 May] 
*دستگیری اعضای سپاه توسط نیروی دلتا ارتش آمریکا در عراق [2022 Apr] 
*رژه نیروی هوایی ارتش تنها با پنج فروند جنگنده! [2022 Apr] 
*انهدام مسکوا؛ ضربه‌ای سنگین به نیروی دریایی روسیه [2022 Apr] 
*چرا خلبانان جنگنده‌ای که در تبریز سقوط کرد بیرون نپریدند؟ [2022 Feb] 
*تلاش ترکیه برای بهبود روابط با اسرائیل از راه نمایش دشمنی با رژیم جمهوری اسلامی ایران  [2022 Feb] 
*چرا و چگونه پهپادهای آمریکایی قاسم سلیمانی را شکار کردند؟  [2022 Jan] 
*آیا نیروی هوایی ارتش ایران صاحب جنگنده های فوق پیشرفته سوخو-۳۵ مصری خواهد شد؟ [2021 Dec] 
*تضعیف سه‌برابری توان رزمی ارتش ایران در نتیجه چپاول بودجه توسط سپاه [2021 Dec] 
*چرا خمینی و خلخالی از شهریار شفیق وحشت داشتند و دستور ترور او را صادر کردند؟ [2021 Dec] 
* بسته‌های برنج ایرانی یا محموله سلاح، اسرائیل چه چیزی را در لاذقیه منهدم کرد؟ [2021 Dec] 
*اشباح ۵۳ساله نیروی هوایی ارتش در رزمایش ذوالفقار ۱۴۰۰ [2021 Dec] 
*تازه‌ترین نمونه استفاده جمهوری اسلامی از اخبار جعلی برای بی‌اعتبار کردن منتقدان [2021 Nov] 
*خرید مخفیانهٔ هواپیماهای تشریفاتی توسط شرکت وابسته به خامنه‌ای [2021 Aug] 
*چگونه سپاه پاسداران در پوشش حمل مسافر هواپیماهای ترابری‌اش را افزایش می‌دهد؟  [2021 Aug] 
*چرا خبر بمبگذاری در پارک ملت تهران جهت انهدام یک ساختمان دولتی ساختگی بود؟ [2021 Jul] 
*نیروی هوایی ارتش؛ یاری‌رسان قربانیان بی‌آبی یا سرکوبگر آنها؟ [2021 Jul] 
*سپاه بار دیگر به یک هدف اشتباه حمله کرد  [2021 Jul] 
*فرماندهان معتمد خامنه‌ای چگونه نیروی دریایی ارتش را به ورطه نابودی کشانده‌اند؟ [2021 Jun] 
*صندلی‌های پران غیر استاندارد جان دو خلبان دیگر نیروی هوایی ارتش را گرفت  [2021 Jun] 
*بمب‌هایی که بنا بود تاسیسات اتمی ایران را هدف قرار دهند، تونل‌های حماس را منهدم می‌کنند! [2021 May] 
*دلیل قدرت‌نمایی نیروی دریایی سپاه و ارتش برای نیروی دریایی آمریکا  [2021 May] 
*آندره میلن، نظریه پرداز توطئه کیست و ادعای او در رابطه با پرواز 752 اوکراینی چقدر صحیح است؟ [2021 Apr] 
*چه بلایی بر سر بویینگ ۷۳۷ ارمنی حین عبور بر فراز ایران آمده است؟  [2021 Feb] 
*چگونه جمهوری اسلامی بال‌های «هما» را شکست؟  [2021 Feb] 
*حمله راکتی «شبه‌نظامیان وابسته به سپاه قدس» به محل استقرار نیروهای آمریکایی [2021 Feb] 
*چگونه میراث شاه در جنگ با عراق از آسمان ایران محافظت کرد  [2021 Feb] 
*چگونه سپاه اف-۱۴ نیروی هوایی ارتش را به اشتباه ساقط کرد  [2021 Jan] 
*حمله به تاسیسات ساخت راکت سپاه و کتائب حزب‌الله در جرف الصخر  [2021 Jan] 
* محافظان گمنام وطن و مدافعان پرآوازۀ حرم  [2020 Oct] 
*آذربایجان و تهدید منافع ملی ایران در دریای خزر [2020 Oct] 
*آیا پهپادهای سپاه می‌توانند ناوگان دریایی آمریکا را تهدید کنند؟ [2020 Sep] 
*عملکرد فرماندهان سپاه در جنگ؛ بی‌تجربه و ناتوان اما پرادعا  [2020 Sep] 
*انتقام و کمان-۹۹، پاسخی غافلگیرکننده به دیکتاتور بغداد [2020 Sep] 
*ادعای دروغ مدیران دفاعی جمهوری اسلامی با اعتراض شرکت نظامی روسی روبه‌رو شد [2020 Sep] 
*تخریب نمادهای عقاب در پایگاه‌های نیروی هوایی ارتش [2020 Aug] 
*سبقت کشورها برای کمک‌رسانی به لبنان؛ سهم ایران چقدر است؟ [2020 Aug] 
*جزئیات جدید از حمله اسرائیل به انبار تسلیحات سپاه قدس در فرودگاه دمشق  [2020 Jul] 
*پشت پرده پنهان‌کاری جمهوری اسلامی در باره انفجار نطنز [2020 Jul] 
*انفجار در قلبِ صنایع موشکی ایران در خجیر  [2020 Jun] 
*نقش‌آفرینی پایگاه شکاری نوژه همدان در جنگ لیبی  [2020 Jun] 
*رازهای ناگفته از سانحه شناور کنارک، فاجعه‌ای در خفا  [2020 May] 
*هواپیماهای تشریفاتی ماهان در خدمت فرماندهان سپاه قدس  [2020 Apr] 
*جنگنده‌های آمریکایی که در حمله احتمالی به سپاه شرکت می‌کنند  [2020 Apr] 
*هدایای چندین میلیون دلاری ماهان به صنعت هوایی ونزوئلا و سوریه  [2020 Mar] 
*هما در آستانه صعود یا در حال سقوط؟ [2016 Oct]