مروری بر اجباری شدن حجاب ‏۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰
هاله صفرزاده

 

برخورد با زنان بی ‌‌حجاب از روزهای قبل از انقلاب و در همان تظاهرات​ ضد رژیم پهلوی شروع شده بود و خشونت​بارترین نمود آن اسیدپاشی به زنان بی​حجاب بود. این مساله را می ‌‌توان از اولین نشانه​های رشد بنیادگرایی در ایران، در راستای ایجاد کمربند سبز دانست. در 12فروردین 57 مطلبی با عنوان" ساواک جنگ سردی را علیه مبارزان آغاز کرده است/ چه کسی بر روی زنان اسید می ‌‌پاشد" منتشر شد.1 در این مقاله حمله به زنان و دختران و پاره کردن لباس آنان، ضرب و شتم و اسیدپاشی به بهانه پوشش نامناسب به ساواک منتسب می ‌‌شود و نویسنده معتقد است که ساواک به این طریق می​خواهد بین مردان و زنان مبارز و مبارزان چپ و مذهبی تفرقه ایجاد کند.

"ساواک برای طبیعی جلوه دادن نمایش دسیسه ​آمیز خود در گوشه و کنار شهر با حمله به زنان، چاقو کشیدن بر روی آنها و اسیدپاشی و تهدید و عربده​جویی وحشت عمومی را برانگیخت و آنگاه کوشید خشم ناشی از این وحشت را به سوی مبارزان مذهبی سرازیر کند. در شرایطی که زنان ایران دوش به دوش مردان، پدران و همسران خود در کوچه و خیابان به خاک و خون می​افتند و در شکنجه​گاه​ها و زندان​ها سلاخی می​شوند و می​پوسند و بدترین و سخت​ترین تبعیض و استثمار و ستم و تحقیر و محرومیت را تحمل می​کنند، ... در باغ​های چای و مزارع شالی و مرکبات و... عرق می​ریزند، پشت ماشین کارخانه​ها قطره قطره هستی ظریفشان را وام می​گذارند، سخن گفتن از فاصله زن و مرد تقاضای بازگشت زن به کنج خانه، بستن دانشگاه به روی هزاران استعداد پربار زنانه و محرومیت از نیروی مادی و معنوی نیمی از پیکر خود صدایی است که تنها می​تواند از حلقوم ارتجاع خارج شود و ساواک هم این را می​داند. ساواک با این تیر زهرآلود دو هدف را نشانه رفته است: از یک سو می​خواهد بگوید که این مدعیان آزادی چه کسانی هستند آنان می​خواهند چرخ زمان را به عقب برگردانند و زنان را به حرمسراها و آشپزخانه​های عهد بوق پس برانند و از سوی دیگر با این حیله که به دست خود پخته و پرداخته نه تنها خیل زنان بلکه به زعم خود مردان را نیز نسبت به عناصر مذهبی بدبین کنند..."

ادامه​ی تعرض به زنان بی​حجاب و بدون چادر و تشدید برخوردها با آنان در سال​های بعد نشان از روندی مشخص داشت. در آیندگان 26 دی ماه 57 بیانیه "زنان مجاهد" در مورد تهدید زنان و دختران بی ‌‌چادر منتشر شده است. البته روشن نیست این "زنان مجاهد" چه کسانی هستند زیرا دیگر خبری از آنان در مطبوعات به چشم نمی​خورد. در بخشی از این بیانیه چنین آمده است:

"اخیرا در برخی از شهرهای میهن ما مانند تبریز، همدان، کرمان، و... دیده شده که گروهی ناآگاه زنان و دختران بی​چادر را تهدید به آتش زدن، چاقوکشی، و اسیدپاشی می​کنند و حتا تا آنجا از جریان انقلاب بزرگ ملت ایران به دور مانده​اند که علت و ریشه​ی این انقلاب را مساله آزادی زنان و راه به ثمر رسیدن آن را در چادر به سر کردن زنان می​دانند... در شهر همدان اعلامیه​هایی به دیوارها چسبانیده​اند که در آن تاکید شده است که از رفت و آمد زنان بی ​چادر جلوگیری خواهد شد..."

در کیهان مورخه 27 دی ماه 57 در خبر دیگری می​خوانیم که "دانشگاهیان دانشگاه آزاد" تهدید زنان بی​چادر را محکوم کردند:

"انتشار بیانیه افشاگرانه زنان مجاهد در رابطه با برخی حرکات ناآگاهانه گروه​های پراکنده همانند تهدید زنان و دختران بی​چادر و آتش زدن و چاقوکشی و اسید​پاشی که در حقیقت ناشی از عدم آگاهی آنها و تاثیر تبلیغات خائنانه عناصر مزدور می​باشد زنگ خطر تازه​ای را به صدا درآورد."

سپس به نقش زنان ایران در مبارزات ملی علیه استبداد و استعمار از آغاز مشروطه تا کنون اشاره کرده و چنین ادامه یافته است:

"جمع بیشماری از زنان ایران با شکل و لباس و دیدگاه​های متفاوت همگام با برادران خود در سال​های سیاه اخیر دلیرانه شهید شده و یا رنج زندان و شکنجه را به جان خریدند. بنابراین سعی در دور نگه داشتن این نیروی عظیم از صحنه​ی مبارزات ملت ایران به بهانه​های تعصب ‌‌آمیز قشری، عملی نادرست و در جهت منافع استبداد و استعمار است. در ادامه نیز ضمن تقبیح چنین حرکات ارتجاعی و تایید بیانیه​ی زنان مجاهد از تمام گروه​های مبارز ملی، احزاب و سازمان​های مترقی به ویژه روحانیون آزادیخواه و پیشرو و متعهد انتظار دارد با محکوم کردن این گونه انحرافات به ارشاد عناصر ناآگاه پرداخته و از ایجاد هر گونه تفرقه در صفوف مبارزان راستین ملت جلوگیری نمایند."

 در تظاهرات این روزها از حضور زنان چادری گزارش ‌‌هایی منتشر شده است که عینک سیاه به چشم و دستکش به دست داشتند و از کیف​شان روسری در می ‌‌آوردند و به زنان بی ‌‌حجاب می​دادند و می​گفتند: "خواهر باحجاب در تظاهرات شرکت کن".2 در روزنامه​ی آیندگان 28 دی ماه 1357اطلاعیه "زنان پیشرو" مبنی بر حضور در راهپیمایی اربعین منتشر شده است. اما مشخص نیست این "زنان پیشرو" چه کسانی بودند و چه گرایشی داشتند. در این بیانیه آمده است :

 "... از کلیه زنان مبارز و خانه ‌‌دار، پزشک و مهندس و دانشجو و دانش​آموز ... تقاضا می​کنیم که روز جمعه به طرز شایسته​ای در این تظاهرات شرکت کرده و آزادانه در راه تحقق کامل انسانی و ساختن ایرانی آزاد و مستقل نهضت باشکوه آزادمردان و آزادزنان را تحکیم بخشند."

شرکت زنان در تظاهرات اربعین با تظاهرات پیش از آن بسیار متفاوت بود. به طور مشخص حضور زنان با چادر به نحو چشمگیری افزایش یافته بود و در بسیاری از شهرها به صفوف زنان بی ‌‌حجاب و گروه​های چپ حمله شد. در خبری که در کیهان 30 دی ماه منتشر شد ، چنین آمده است:

" ... برخی افراد مشکوک در دسته​های کوچک سعی کردند تظاهرات را به آشوب بکشانند. این افراد در ونک عکس دکتر مصدق را پایین کشیدند و در مقابل دانشگاه درگیری خطرناکی ایجاد کردند ... وقتی متوجه صف آموزگاران شدند که با در دست داشتن عکس​های آیت​اله خمینی، شریعتمداری، صمد بهرنگی و خسرو گلسروخی و خسرو روزبه حرکت می​کردند، کوشیدند صف آنها را متفرق کنند. گروه​های کوچکی که در پناه شعار "حزب فقط حزب​اله / رهبر فقط روح​اله" حرکت می​کردند به صف معلمان حمله کردند. در نتیجه چند نفر مجروح شدند ... افراد مشکوک به زنان بی​چادر رنگ پاشیدند و سعی کردند با وانت، صف معلمان را زیر بگیرند. چند زن و مرد ... که خطر را متوجه گروهی از هم​وطنان دیدند، جلوی وانت دراز کشیدند.... "

در این روزها مساله زنان و موقعیت آنان در حکومت آینده یکی از مسایلی بود که خبرنگاران خارجی در مصاحبه با روحانیون و مسوولان مطرح می ‌‌کردند. آیت​اله منتظری در این مورد به خبرنگار فرانسوی گفته بود:

" اصولا حجاب اسلامی به معنی پوشیده شدن در چادر نیست و هدف آن است که زن در جامعه لخت نباشد که وسیله شهوت ‌‌رانی قرار گیرد و گرنه با مراعات حجاب اسلامی و عدم اختلاط دختر و پسر از نظر اسلامی آزادی​های مورد نیاز زنان و دختران تامین می​شود و آنها از تمام مزایا و حقوق اجتماعی مشروع بهره​مند هستند." 3

در اول بهمن ماه، در روزنامه آیندگان مصاحبه آیت​اله خمینی با روزنامه ‌‌ی السفیر منتشر شد. در این مصاحبه گفته شده بود:

"زن مسلمان چادر سر کردن را انتخاب کرده است و این به علت آموزش اسلامی است که دیده است. در آینده زنان آزاد خواهند بود که در این باره تصمیم بگیرند ما تنها پوشیدن لباس​های خلاف عفت را ممنوع خواهیم کرد."

در بهمن 57 آیت​اله خمینی در پاسخ به سوال نوشابه امیری که پرسی:"د فکر می​کنيد آيا زنان ما حتما بايد حجاب داشته باشند و مثلا روسری رو سر داشته باشند؟" چنین گفت:

 "ترقی به کمالات انسانی و با اثر بودن يک زن در مملکت است نه به اين که سينما برويم که "دانس" برويم و اينها ترقياتی است که محمدرضا برای شما درست کرد که شما را به عقب رانده که ما بايد بعدها جبران کنيم.4

دیگر سران آینده ‌‌ی حکومت اسلامی نیز در مصاحبه ‌‌هایی به مسایل زنان پرداخته ‌‌اند و در این مصاحبه ‌‌ها به بیان​های متفاوت گفته شده بود که در اسلام زن و مرد برابر هستند اما اسلام جلوی هر نوع فسادی را خواهد گرفت و قوانین اسلام از جمله ارث دو برابر مردان و... اجرا خواهد شد.5

آقای ابراهيم يزدی در گفت و گو با حميده اميری، خبرنگار کيهان، اعلام کرد:

" آنچه در نظام اسلامی بايد رعايت شود عفت و عصمت است. ولو اينکه کسی معتقد به حجاب نباشد بايد يک اصولی را رعايت کند اين مختص به زنان نيست. 6

آیت​اله ربانی شیرازی اعلام کرد که زنان در انتخاب چادر یا پوشش اسلامی آزادند. شریعتمداری در مورد تساوی زن و مرد چنین گفت:

"اسلام با تحصیل زن و دختر مخالفتی ندارد. منتهی امتزاج زن و مرد و مدارس مختلط و بی​عفتی و این کار البته از نظر اسلام درست نیست. اسلام درس و معلم می​خواهد، مدرسه​ای که مجلس معاشقه باشد را تجویز نمی​کند. داشتن علیحده، ازدواج علیحده، اسلام زن را از نظر حفاظتی و شهوتی نگاه نمی​کند بلکه برای زن ارزش قائل است، احترام قائل است. برنامه​هایی دارد چنانچه روی آن برنامه​ها کار کند، تحصیل هم می​کنند به مقامات عالی هم برسند. ولی خوب مطابق قوانینی که در اسلام است عفت و شخصیت او و احترام و مقام خود را باید حفظ کنند که اگر یک حکومت اسلامی باشد هیچ کدام از اینها ترسی ندارد."

پس از 22 بهمن مساله حجاب زنان جدی ‌‌تر شد. نمونه​ی مشهود این محدودیت، حذف زنان بی​حجاب از تلویزیون و اخراج کسانی بود که تن به این حجاب اجباری ندادند. روز 16 اسفند آیت​اله خمینی در نطقی در جمع طلاب قم ضمن انتقاد از دولت بازرگان اعلام کرد:

" شنیده ‌‌ام وزارتخانه​ها همان است که در زمان طاغوت بود ... وزارتخانه​های فعلی غیراسلامی است... در وزارتخانه​های اسلامی نباید زن​های لخت بیایند ... زن ‌‌ها بروند اما باحجاب باشند. مانعی ندارد بروند کار بکنند لیکن با حجاب شرعی باشد ..."

انتشار این مطلب، عکس ‌‌العمل​های بسیاری را به دنبال داشت، هم از جانب موافقان و هم مخالفان حجاب اجباری. لحن این گفته و تشدید برخوردهای وحشیانه مرتجعان به زنان، به گونه ‌‌ای حساسیت ایجاد کرد که در 17 اسفند حجت​الاسلام اشراقی، داماد آیت​اله خمینی، طی مصاحبه​ای در مورد حجاب این گونه صحبت کرد:

"سوال: امروز پیرو پیام امام که فرموده بودند که از فردا باید بانوان با حجاب اسلامی در وزارتخانه​ها حاضر شوند، متاسفانه عده​ای تندرو با شدت عمل از بانوان بی ‌‌حجاب و اقلیت​های مذهبی خواسته​اند که از فردا حتما باید چادر سرشان کنند والا با شدت عمل مردم مواجه می ‌‌شوند. خواهشمند است بفرمایید نظر امام به این شدیدی بوده و یا اینکه اصولا ایشان نظر دیگری داشتند.

جواب: من امیدوارم که این حرف درست نباشد که با شدت عمل، مردم بخواهند نهی از منکر کنند. اما آنچه خواست امام است، این است: خلاصه باید حجاب اسلامی رواج پیدا کند. البته در سطح مقداری از وزارت خانه​ها، ادارات، حتا دانشگاه​ها و مدارس و دبیرستان​ها، بایستی توجیه بشود که خانم​ها رعایت حجاب اسلامی را بکنند و معنای حجاب اسلامی هم چادر نیست ... چه بهتر که مردم حتا المقدور سعی کنند که رعایت موازین اسلامی را بکنند و خانم​ها را نصیحت کنند و تشویق کنند و تذکر دهند به حجاب اسلامی و از طرف دیگر خانم​ها هم باید این حکم اسلامی را خودشان اجرا کنند...

انشاء ا... حجاب اسلامی در سطح مملکت پیاده شود و این شرافت خانم​هاست، کرامت خانم​هاست. در مورد اقلیت​های مذهبی هم البته آنها هم اگر رعایت حجاب اسلامی را بکنند، برای اینکه معلوم نیست که این خانم مسلمان است یا غیرمسلمان، البته بهتر است. بنابر این خواست امام خمینی این است که حجاب اسلامی باید در مملکت رعایت شود و ... "

این خبر، اعتراضات بسیار و همچنین تشدید حملات به زنان بی​حجاب را به دنبال داشت. واکنش​های مقامات و مصاحبه​های آنان و اطلاعیه​ی دادستانی نشان می​دهد که این گونه حملات مساله ساز بوده است. زنان نیز با تمام قوا در مقابل حجاب اجباری مقاومت کرده و بارها و بارها به اشکال مختلف مورد تعدی و آزار قرار گرفتند.

اولین بزرگداشت روز جهانی زن، 17 اسفند 57 همزمان شد با اعتراض هماهنگ، وسیع و خودانگیخته زنان علیه حجاب اجباری گو اینکه برگزارکنندگان این مراسم فراخوانی برای این اعتراضات نداده بودند و حتا در برخی از این مراسم​ به شرکت​کنندگان در تظاهرات مجال سخنرانی داده نشد اما برخی دیگر از برگزارکنندگان، برای پیوستن به تظاهرات مراسم را زودتر از موعد مقرر به پایان رساندند.

این اعتراضات خودانگیخته بود و بسیاری از زنان کارمند، پرستار، معلم، دختران دانش ‌‌آموز و دانشجو در آن شرکت فعال داشتند. بخشی از زنان طبقات مرفه نیز در تظاهرات شرکت داشتند. حضور آنان بهانه​ای شد تا به تظاهرکنندگان انگ "ضدانقلاب" زده شود. این اعتراضات که چهار روز طول کشید، در روزنامه آیندگان انعکاس بیشتری یافت. در نشریات رسمی مانند کیهان و اطلاعات از این اعتراضات خبر کمتری منتشر شد و صدا و سیما نیز آن را سانسور کرد. زنان در روز 21 اسفند در اعتراض به عملکرد صدا و سیما در پوشش دادن این اخبار جلوی این سازمان تجمع کردند.

برخی از سازمان​های سیاسی این تظاهرات را اعتراضی خودانگیخته علیه اولین تهاجم به آزادی​های فردی به شمار نیاوردند و حضور "زنان بورژوا" را نشانه​ای از اقدامات امپریالیسم برای به انحراف کشاندن مبارزات ضدامپریالیستی مردم ایران دانستند. آنان معتقد بودند که هواداران بختیار از این گونه اعتراضات بیشترین بهره​برداری را خواهند کرد، در نتیجه به شکل سازمانی و مشخص از این اعتراضات حمایت نکردند. هر چند بسیاری از این سازمان​ها علیه حجاب اجباری بیانیه دادند و آزادی انتخاب پوشش را حق زنان دانستند و تعداد زیادی از اعضای این سازمان​ها به طور فردی در این اعتراضات شرکت کردند.

اما حکومت تازه تاسیس، این اعتراضات را به درستی تحلیل کرد. آنها قدرت اعتراضات زنان را دریافته بودند و به روشنی پیش​بینی می​کردند که اگر این اعتراضات مهار نشود، چه نیروی اجتماعی را به دنبال خود خواهد کشاند و این ‌‌که نمی ‌‌توان شتابزده محدودیت​هایی برای زنان ایجاد کرد. به این دلیل به سرعت عقب نشستند و سعی کردند به شیوه ‌‌های گوناگون اعتراضات زنان را کنترل کرده و کاهش دهند. هر چند اندکی هم از موضع خود کوتاه نیامدند، اما با احتیاط بیشتر و گام به گام جلو آمدند. شخصیت​های محبوبِ مذهبی در این میان دست به کار شدند و با ادبیات دیگری مساله را توجیه کردند. آیت​الله طالقانی در مصاحبه​ای، نظر خود را در مورد حجاب این گونه بیان کرد:

”حجاب به معنای عامش و نه مخصوص به چادر و وضع خاص، یعنی حفظ عفاف و حفظ وقار و شخصیت زن ... اشتباه می​کنند خانم​های ما، که (می پندارند) اگر یک روسری روی سرشان بگذارند این از حیثیت آنها کم خواهد شد و از شخصیت ‌‌شان کاسته خواهد شد... این حجاب ساخته من و فقیه و اینها نیست، نص صریح قرآن است... آیا این مانع از آن است که کار اداری داشته باشند؟ نه. مانع از این است که کار فرهنگی داشته باشند؟ نه. به شرطی که در راه خدمت باشد. ما، اسلام، قرآن و مراجع دینی می​خواهند زنان ما شخصیت​شان حفظ شود و اصل مساله این است که هیچ اجباری در کار نیست و مساله چادر هم نیست.“

در بخش دیگری از صحبت چنین ادامه دادند:

"هو و جنجال راه نياندازند و همانطور که بارها گفتيم همه حقوق حقه زنان در اسلام و در محيط جمهوری اسلامی محفوظ خواهد ماند و از آنها خواهش می​کنيم که با لباس ساده با وقار، روسری هم روی سرشان بياندازد به جائی بر نمی​خورد. آنهائی هم که مي​خواهند مويشان خراب نشود اگر روی مويشان روسری بياندازند بهتر است و بيشتر محفوظ می​ماند... چه جنگ​ها، چه قتل​ها چه فجايع که تا يک سال قبل دائما هر روز يک قسمت از اخبار روزنامه​ها همين فجايع بود. منشا اينها کی بود؟ منشا اينها از کجا بود؟ غير از همين تحريکات بي​جا بود؟ واقعا يک عده زن​ها اين جوان​ها را اذيت می​کردند. يک عده​ای شکايت داشتند جوان​های ما را اذيت مي​کنند. يک جوانی که وسيله زن گرفتن ندارد، وسيله کار ندارد، زندگی با سر و سامان ندارد، وقتی اين زن را با اين صورت می​بيند که گاهی يک پيرزن پنجاه شصت ساله خودش را مثل يک دختر ۱۴ ساله نمايش می​دهد توی خيابان يا سر کوچه، اين بيچاره اذيتش می​کند. ناراحت​ا​ش می​کند و اين يک جور آزار جوان​ها است و اميدواريم که بعد از اين جوان​های ما هم سر و سامان پيدا کنند ... اجباری حتی برای زن​های مسلمان هم نيست. چه اجباری؟ حضرت آيت الله خمينی نصيحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصيحت مي​کند راهنمائيش می​کند که شما اين جور باشيد به اين سبک باشيد." 7

در صحبت دیگری آیت اله  طالقانی چنین گفت:

"در اسلام به قدری حق به زنان داده شده که مردها باید قیام کنند." 8

"معاون نخست وزيرو سخنگوی دولت طی مصاحبه​ای نظر دولت را در باره حجاب اعلام کرد. وی گفت بديهی است نخست وزير و خانواده​اش از قديم طرفدار و مشوق و معتقد به حجاب در حد معقول و عملی و صحيح اسلامی آن بوده​اند ولی ايشان و همه آقايان وزرا معتقد و عامل به آيه کريمه "لااکراه فی الدين" می​باشند و دستور اجبار حجاب برای خانم​ها صادر نمی​نمايند. اعلام صريح دو روز قبل آيت​الله العظمی خمينی که احدی حق تعرض و مزاحمت خانم​ها را ندارد مؤيد عمل دولت بر عدم الزام خانم​های کارمند و مراجعين به ادارات می​باشد، البته نمايشگری و عريانی و جلفی مسأله ديگری است که مسلما در ايران بعد از انقلاب اسلامی و در دولت​های اسلامی نمی​تواند جواز و پذيرش داشته باشد."9

طرح این نکته که حجاب نص صریح قرآن است، نشان از آن داشت که جایی برای مماشات در این زمینه وجود ندارد و افراطیون بیکار نخواهند نشست. آنان که قبل از پیروزی 22 بهمن دست به کار شده بودند اقدامات خود را ادامه دادند. دیگر ساواکی هم در کار نبود که این برخوردها را بتوان به آن نسبت داد. حمله به زنان بی ‌‌حجاب، آنقدر گسترده و وحشیانه صورت می​گرفت که دادستانی تهران مجبور شد اطلاعیه​ای در این مورد بدهد و اعلام کند:

 ”هرکس به هر عنوان و بهانه، اعم از نحوه لباس پوشیدن و غیر آن، متعرض یا مزاحم بانوان شود یا با الفاظ و حرکات مخالف شئون، به حیثیت آنان توهین کنند، طبق قانون مصوب 1336 تعقیب و مجازات می​شود“.

اطلاعیه​ای نیز از جانب دفتر آیت ا... خمینی صادر شد:

 ”بر اساس خبرهای رسیده، گروهی جنایت​کار و خیانت​پیشه، تحت عنوان کمیته، مزاحم بانوان محترم شده و به ایشان توهین می​کنند. ماموران کمیته​های انقلاب موظفند با کمال دقت، مراقب باشند چنین اعمالی را با نهایت شدت جلوگیری کنند.“

 

مختصری از اعتراضات زنان علیه حجاب اجباری در روزهای 17 تا 21 اسفند 57

به نقل از نشریات آیندگان، کیهان و اطلاعات

 پنج شنبه 17 اسفند1357

بسیاری از زنان کارمند در محل کار خود حاضر نشدند و به صورت گروهی یا انفرادی به سوی دانشگاه تهران حرکت کردند. دختران دانش​آموز مدارس را تعطیل کرده و از دبیرستان ‌‌ها به سمت دانشگاه به راه افتادند. دانشگاه در آن روزها به میعادگاه معترضان تبدیل شده بود. برخی از زنان کارمند ِبدون حجاب هم که با دربسته​ی محل​های کار خود مواجه شده بودند، به سوی دانشگاه تهران روان شدند. نماینده کارکنان زن هواپیمایی ملی ایران به خبرنگار اطلاعات می ‌‌گوید: "عده​ای ما را متهم کرده​اند که نیمه لخت به سر کار می​رویم در حالی که یونیفورم ما کاملا پوشیده است." کارکنان بیمارستان به ‌‌آورد اعلام کردند اگر در این مورد تصمیم قاطعی اتخاذ نشود، نمی​توانند سرکار بروند... شعارهای زنان در این روز عبارت بودند از: "حجاب ما صداقت و پاکی ما"، "زن آزاده حجاب فطری داره"،"نه روسری نه توسری"،"استقلال آزادی"، "می ‌‌جنگیم می ‌‌جنگیم برای آزادی"، "مرگ بر استبداد، درود بر آزادی"...

در صف مقابل مردانی بودند که شعار می​دادند: "حزب فقط حزب​اله" در برخی خبرها آمده که برخی از آنان عورت خود را نشان زنان می​دادند و فریاد می​زدند:" شماها چادر نمی ‌‌خواهید این را می ‌‌خواهید". یورش به زنان راهپیما، پاره کردن چترهایشان، پرتاب گلوله ‌‌های برفی که درون آن سنگ بود از جمله برخوردهای طرفداران حجاب با زنان بود؛ اما این توهین​ و آزارها از شدت و میزان اعتراضات نکاست. زنان معترض توانستند اینان را از میدان انقلاب تا دانشگاه تهران عقب برانند و خود را به صحن دانشگاه برسانند. در جای دیگر وقتی حزب​الهی​ها راه را بر گروهی از زنان و دختران بستند، دختر دانش​آموزی از صف بیرون آمد و شعار داد:" در بهار آزادی جای آزادی خالی". این مساله سبب ایجاد درگیری شد.

جمعیت زیادی در دانشگاه به هم رسیدند. بحث و گفت و گو در مورد حجاب فضا را ملتهب کرده بود. در دانشکده هنرهای زیبا برنامه​ی 8 مارس اتحادیه انقلابی زنان مبارز به پایان رسید و صدها تن به جمع زنان معترض پیوستند. اتحادیه بیداری زنان طی یک تصمیم​گیری برنامه را ناتمام گذاشته و به راهپیمایی پیوست. جمعیت به سمت کاخ نخست​وزیری حرکت کرد. هیاتی از سوی زنان به داخل نخست وزیری رفت تا با امیرانتظام صحبت کنند. گروهی از زنان با حجاب کامل نیز وارد شده و خواستار حجاب شده بودند. هر چند ایشان هیچ گروهی را نپذیرفتند.

18 اسفند 1357

باز هم زنان به دانشگاه تهران می​روند. تعدادی سخنرانی انجام می ‌‌شود. یکی از زنان عضو اتحادیه انقلابی زنان مبارز پیشنهاد تحصن در دانشگاه را می​دهد که پذیرفته نمی​شود. رای بر راهپیمایی است. شعارهای این روز: "استبداد را در هر لباسی محکوم می ‌‌کنیم"، "مرگ بر ارتجاع"، "در طلوع آزادی جای حق خالی​ست"... این روز هم زنان از حمله حزب​الهی​ها در امان نبودند. در خیابان شاه یک اتومبیل پژو که شماره​ی آن نیز منتشر شد، قصد داشت به میان جمعیت براند که مردم جلوی آن را گرفتند. کمیته هیچ اقدامی برای محافظت از زنان نمی​کند. صدا و سیما هم از این راهپیمایی و چوب و چماق​ها هیچ نمی​گوید.

 19 اسفند1357

 عده ‌‌ی زیادی که اکثریت آنان را زنان تشکیل می​دادند، به منظور اعلام نظر خود در مورد حجاب در محوطه دادگستری اجتماع کردند. این گروه​ها عبارت بودند از:

تعدادی از زنان وکیل، جمعیت حقوق​دانان، کارمندان شرکت هواپیمایی ایران، دانش ‌‌جویان، دانش​آموزان، هنرجویان موسیقی، کارکنان وزارت دادگستری، عده​ای از دبیران دبیرستان ‌‌های تهران و گروه​های دیگر. عده​ای از دانش آموزانی که قصد پیوستن به این گروه را داشتند، در خیابان تخت​جمشید (طالقانی) روبروی شرکت نفت، توسط گروهی از مخالفان متفرق شدند. تعدادی از دانش​آموزان در مدارس ‌‌شان متحصن شدند. شعارهایی که توسط جمعیت داده می​شد:

”حجاب باید در فطرت زن باشد“، ”می ‌‌جنگیم می ‌‌جنگیم/ بر ضد استبداد“، ”استقلال، مساوات، آزادی“، ”زن و مرد کشته شدند/ هر دو باید آزاد باشند“."وقتی جنگ حجاب میان من و توست/ پیروزی نخواهد بود"، "برابری برادری / نه چادر نه روسری"، "ما را به گلوله بستند / مردم قضاوت کنید"، "گلوله راه حل شاه بود"،" توپ تانک، استبداد / دیگر اثر نداره"

در این تظاهرات دسته​ای از پسران جوان دور زنان معترض زنجیر درست کردند و مانع از حمله به آنان شدند.

گزارش دیگری حاکی است که گروهی از میهمان ‌‌داران زن و کادر زن هواپیمایی ملی ایران نیز، آن روز صبح به سوی دانشگاه تهران حرکت نموده و در آنجا به عنوان اعلام همبستگی با سایر گروه​های تظاهرکننده زنان، تجمع کردند و خواستار رسیدگی به خواسته ‌‌های خود شدند. همچنین جمعی از کارمندان زن رادیو و تلویزیون، در محل سازمان واقع در خیابان جام جم، گرد آمدند تا به سوی کاخ دادگستری حرکت کنند.

در تجمع دادگستری، قطعنامه​ای خوانده شد و زنان تجمع ‌‌کننده، خواسته​های خود را به شرح زیر اعلام کردند:

1-  پوشش متعارف زنان، باید با توجه به عرف و عادت و اقتضای محیط، به تشخیص خود آنان واگذار شود.

2-   حق برخورداری از حقوق مساوی با مردان، از حقوق مدنی برای زنان کشور شناخته شده و هرگونه تبعیضی در این قانون و قوانین مربوط به حقوق خانواده، از میان برداشته شود.

3- حقوق سیاسی و اجتماعی و اقتصادی زنان، بدون هیچ تبعیضی حفظ و تامین گردد.

4- امنیت کامل زنان در استفاده از حقوق و آزادی​های قانونی تضمین شود.
5- برخورداری واقعی از آزادی​های سیاسی، آزادی قلم و بیان و عقیده و آزادی شغل و اجتماعات، برای زنان و مردان کشور تضمین گردد.

6- هر نوع نابرابری بین زن و مرد در قوانین موضوعه، مرتفع شود.

 20 اسفند 1357

روزنامه​ی آیندگان ، خبرهایی از زنان منتشر کرد که در تظاهرات زخمی شده بودند. چهار زن در تظاهرات روز قبل چاقو خورده بودند.

21 اسفند 1357

از صبح آن روز، گروه​های مختلف زنان که مخالف تحمیل حجاب بودند، به منظور راهپیمایی در دانشگاه تهران اجتماع کردند. اطلاعیه دادستانی و نظر مهندس بازرگان مبنی بر عدم تحمیل حجاب منتشر شده بود. بر خلاف آنچه گفته می​شود، مردان هم در این اعتراضات علیه حجاب اجباری به حمایت از زنان شرکت داشتند.10

زنان به خیابان می​آیند. بر خلاف روزهای قبل به زنان یورش نمی​آورند بلکه می​کوشند از حرکت آنان جلوگیری کنند. کمی بعد حزب​اله با مشت و لگد به جان مردانی می​افتد که حفاظت از زنان را بر عهده گرفته​اند:

 " بچه کو..ها، ساواکی​ها، نوکرهای امپریالیست، عامل سیا و..."

مردان خم به ابرو نمی​آورند صف زنان به پیش می​رود هفت کیلومتر درازا دارد. در مقابل بیمارستان​ها و مدارس می​ایستند ... پرشمارتر می​شوند، مردان زیادی نیز به آنان پیوسته​اند... 15 تا 20 هزار نفر، در پس راهپیمایان حدود 600 حزب الهی روانند و پیشاپیش هم 50 زن چادری که شعار می​دهند: "ساواکی منافق پیوندتان ننگین باد"، "بی حجاب کمونیست /طرفدار کارگر نمی​شه" و زنان پاسخ می​دادند "آزادی، فرهنگ ما/ خاموش بودن، ننگ ما"... 11

میدان آزادی محاصره شده است. حزب​اله و ماموران "ژ.ث" 12به دست به تظاهرکنندگان حمله می ‌‌کنند. تظاهرکنندگان و ضدتظاهرکنندگان در هم می​آمیزند. آتش و دود، دو هزار زن به میدان می​رسند اما به آنان اجازه داده نمی ‌‌شود قطعنامه​ی خود را بخوانند. راه​بندان ایجاد می​شود در صفوف زنان شکاف می​افتد و صفوف زنان نمی ‌‌توانند منسجم باقی بمانند. ساعت 5 بعد از ظهر تعدادی از این زنان خود را به تلویزیون می ‌‌رسانند. در حالی که شعار می​دادند" مرگ بر سانسورچی"، "آزادی زنانه حق مسلم ماست"،"​ای زن آزاده از حقت دفاع کن"،"اتحاد برابری پیروزی"، "مساله حجاب نیست. حقوق مساوی است". "آزادی باید نباید نداره" و...

در آیندگان اخبار این روز این گونه گزارش شده است:

«در پی تظاهرات چند روزه اخیر زنان کشور، گروه​های دیگری از زنان در تظاهرات و راه پیمایی​هایی شرکت کردند. تظاهرات زنان در محوطه دانشگاه تهران، تا حدود ظهر ادامه داشت و طی آن، سخنانی در باره نقش اجتماعی زنان، مسایل و مشکلاتی که در آن روزها با آن درگیر بودند و نیز مساله حجاب، از سوی نمایندگان گروه​های مختلف زنان ایراد شد.

در آن گردهمایی، عده بسیاری از مردان موافق و مخالف با حجاب، حضور داشتند که عده​ای از آنها شعار می​دادند: ”مساله حجاب نیست/ توطئه امریکاست“.

"جمعیت زنان" و "اتحادیه انقلابی زنان مبارز"، که در جهت هماهنگی این دو سازمان و تاکید بر از بین رفتن استثمار طبقاتی می​کوشیدند، در دانشگاه صنعتی، هم زمان با تظاهرات بانوان، با انتشار پرسش نامه​هایی، به عضوگیری پرداختند. هم چنین صبح آن روز، هزاران نفر از زنان، به سوی میدان آزادی راه​پیمایی کردند که تا ساعت 4 بعد از ظهر ادامه داشت. آنها در حالی که توسط حلقه​ای از مردان محافظت می​شدند، شعار می​دادند: ”آزادی فرهنگ/ خاموش بودن ننگ“، ”مرگ بر ساواکی“، ”مرگ بر سانسورچی“.

زنان در میدان آزادی، به علت تهاجم این عده نتوانستند سخنرانی کنند، از این رو به سوی میدان 24 اسفند (انقلاب) به راه افتادند و به تدریج پراکنده شدند. همچنین عده​ای از زنان تظاهرکننده، پس از خارج شدن از دانشگاه، به سوی ساختمان تلویزیون در جام جم حرکت کردند. این عده 50 نفری، در حالی که کفش​هایشان را به عنوان اعتراض در آورده بودند،13در مقابل ساختمان تلویزیون، با محافظین تلویزیون روبرو شدند و بر زمین نشستند، در حالی که شعار می​دادند: ”آزادی، استقلال، جمهوری مردمی“، ”مرگ بر سانسور“، ”اتحاد، برابری، پیروزی“، ”مرگ بر سانسورچی"

 خبری نیز مبنی بر شلیک گلوله به قطب​زاده از طرف یکی از زنان تظاهرکننده در کیهان منتشر شد. در روزنامه اطلاعات 21 اسفند خبری با این عنوان به چاپ رسید:

"راهپیمایی زنان منتفی شد" در متن خبر آمده که از صبح امروز گروه​های زنان مخالف تحمیل حجاب به دانشگاه رفته بودند به منظور راهپیمایی، اما پس از چند سخنرانی اعلام شد که چون به نکات مورد نظر خود در مورد لغو تحمیل حجاب دست یافته​ایم دلیلی برای راه​پیمایی وجود ندارد."

همان گونه که می​بینیم تفاوت خبررسانی روزنامه کیهان و اطلاعات با روزنامه​ی آیندگان از زمین تا آسمان است. بی​دلیل نیست که در 21 اسفند گروهی از حزب​اله از صبح زود در برابر دفتر این روزنامه تظاهرات برپا کرده بودند با شعار: "آیندگان آیندگان روزنامه​ی بیگانگان"، بنا به شنیده​ها دو هزار نفر در این تحصن شرکت داشتند. آنان قطعنامه​ی هشت ماده​ای به مدیریت روزنامه می​دهند که در ماده​ی اول آن چنین است:" روزنامه​ی آیندگان موضع و خط مشی کلی سیاسی خود را تعیین کند."[1] در روز 22 اسفند آیندگان در سرمقاله ‌‌اش خشونت و مشت و تفنگ را نشانه ‌‌ی توطئه می​داند.

این اعتراضات فقط در تهران نبود بلکه شهرستان​ها را هم در بر گرفت. از جمله در تبریز نیز دختران دانش​آموز، دانشجو و زنان شاغل در ادارات و کارخانجات، به منظور اعتراض به حجاب اجباری، در مقابل ساختمان دبیرستان پروین تبریز اجتماع کرده بودند و قصد راه ‌‌پیمایی داشتند که عده​ای از راه ‌‌پیمایی آنان جلوگیری کرده و چند تیر هوایی هم شلیک شد. در بندر عباس نیز، گروه کثیری از بانوان شاغل، در مخالفت با حجاب اجباری، در خیابان​های این شهر راهپیمایی و تظاهرات کردند. در شهرهای خرمشهر و آبادان نيز افراد بی​حجاب مورد حمله و آزار قرار گرفتند و فرياد "يا حجاب يا تيزاب" را شنيدند. در اصفهان و سنندج نیز اعتراضاتی علیه حجاب اجباری صورت گرفت. زنان در سنندج شعار می​دادند: "نه روسری نه توسری، مرگ بر این دیکتاتوری" این اعتراض در بیستم اسفند برگزار شد. در این برنامه اقشار مختلف زنان مانند دانش​آموزان، کارمندان، آموزگاران،کارگران و پرستاران در آن شرکت داشتند. 21 اسفند دختران دانش​آموز مهاباد علیه حجاب اجباری اعتراض کردند. در حالی که چریک​های فدایی خلق مهاباد از آنان محافظت می​کردند.14 در کرمانشاه نیز 5 هزار تن از زنان و دختران در دبستان شاهدخت سابق تجمع کردند و حمایت خود را از زنان تهران اعلام کردند. 15

این اعتراضات در صدر خبر رسانه ‌‌های خارجی قرار گرفت و تظاهراتی از سوی فمینیست​های امریکایی در واشنگتن برگزار شد. بر مبنای خبر آسوشیتدپرس، حدود هزار نفر در این اعتراض مقابل کنسولگری ایران شرکت داشتند از جمله بتی فریدمن و گلوريا استيمن. در همین زمان در پاريس نیز کميته بين​المللی حمايت از حقوق زن در ايران با حضور يک صد زن برجسته از پانزده کشور دنيا تشکيل شده بود. «کیت میلت» عضو کمیته ‌‌ی بین ‌‌المللی زنان آمریکا نیز که به دعوت کمیته ‌‌ی دفاع از حقوق زن به ایران آمده بود در اعتراضات زنان در تهران شرکت داشت. 26 اسفند خبر اخراج وی از ایران توسط دولت موقت اعلام شد. گزارش​هایی که کیت میلت از این اعتراضات تهیه کرده بود در نشریات خارج منتشر شد.16

 همزمان با این اعتراضات، زنان طرفدار حکومت نیز به حمایت از حجاب تظاهرات و راهپیمایی داشتند. " عصر روز ۱۸ اسفند گروهی در محوطه روزنامه آیندگان به طرفداری از حجاب جمع شده و شعار دادند:"ما پيرو قرآنيم، بی حجاب نمی​خواهيم" "مرگ بر اين ارثيه پهلوی“، "رهبر ما خمينی، حجاب ما زينبی“ و..."17

 

23 اسفند زنان طرفدار حجاب اسلامی طی اطلاعیه ‌‌ای، زنان مسلمان تهران را به شرکت در یک گردهمایی در روز جمعه دعوت کردند. متن این اطلاعیه به این شرح است:

«هم ‌‌وطن متعهد و مسلمان؛ به منظور دفاع از حجاب اسلامی و همچنین به خاطر تایید و تقدیر از تلاش ‌‌های خستگی​ناپذیر آقای صادق قطب ‌‌زاده منتخب امام در برابر عناصر ناآگاه و عوامل ضد انقلاب در روز جمعه 25 اسفند از ساعت دو بعد از ظهر در خیابان جام جم با شرکت خود در این گردهمایی رشد اخلاقی، مذهبی و تداوم روحیه ‌‌ی انقلابی خود را نشان می ‌‌دهیم. زنان مسلمان تهران»


صادق قطب​زاده سرپرست راديو تلويزيون روز ۲۵ اسفند ۱۳۵۷ در اجتماع بزرگی حضور يافت و پس از سخنرانی خانم گوهرالشريعه دستغيب در تحسين از حجاب به طرح این مساله که انقلاب ايران ۱۶۰ هزار کشته و مجروح داشته، ضد​انقلاب و ضد​حجاب را محکوم کرد. در این تجمع قطعنامه صادر شد که در بند ۱۲ آن چنین آمده بود:

" خواهران مسلمان ما حجاب را به مثابه سنگر پيکار و حصار تقوی، به تمامی زنان مبارز و انقلابی ابلاغ و پيشنهاد می​نمايند."

مواضع و اقدامات مسوولان جدید و عقب​نشینی ظاهری و موقت آنان، عدم همراهی و حمایت مشخص و علنی سازمان​های سیاسی چپ و اختلاف نظر​های موجود از جمله عواملی بود که سبب شد مساله زنان مساله ای فرعی در نظر گرفته شود و جنبش اعتراضی زنان پس از 4 روز آرام بگیرد. شاید بتوان گفت برخی از سازمان ‌‌های سیاسی چپ در آن روزها درکی از این مساله نداشتند که این اولین گام در راستای از بین بردن تمام آزادی ‌‌های دموکراتیکی است که پس از سرنگونی دیکتاتوری شاهنشاهی به بار نشسته بود. مهدی بازرگان، نخست وزیر ایران در پیامی تلویزیونی گفت:

«می ‌‌روند دایما پشت گوش آقا می ‌‌خوانند که این ‌‌ها در ظروف طلا و نقره غذا می ‌‌خورند، در وزارت​خانه ‌‌ها زن ‌‌های لخت هستند و در کاخ ‌‌های فرعونی زندگی می ‌‌کنند. این گرفتاری همیشه بوده، در این گیرودار گرفتاری ‌‌ها و مسائل و مصائب، چه موضوعات فرعی را پیش می ‌‌کشند.»

 گروه ‌‌های زنان از جمله جمعیت زنان مبارز به این نتیجه رسیدند که تظاهرات در لحظه کنونی بسیار مخاطره ‌‌آمیز شده و بهتر است برای مدتی از تظاهرات صرف نظر شود تا امکان و توان سازماندهی بهتری ایجاد شود و این گونه بود که این اعتراض بزرگ و خودانگیخته به خاموشی گرایید. همزمان با این رویدادها و پس از آن شخصیت​ها، سازمان​ها و گروه​های سیاسی موضع خود را نسبت به مساله حجاب علنی و ابراز کردند.

سازمان ملی دانشگاهیان انتخاب نوع پوشش را ابتدایی​ترین حقوق هر فرد دانست و به مناسبت 17 اسفند بیانیه​ای صادر کرد. در این بیانیه آمده بود که:

”... زنان باید موضوع هیچ گونه تبعیضی قرار نگیرند و از آزادی واقعی و حقوق اجتماعی و امکان رشد و شکوفایی همه​ی استعدادهای خود برخوردار شوند. انتخاب نوع پوشاک، از ابتدایی​ترین حقوق فرد است و هم چنان که شیوه​ی تحمیلی کشف حجاب، نتایج زیانباری به همراه داشت، تحمیل حجاب نیز در جهت نفی آزادی​های فردی و تهدیدی بر ایمنی اجتماعی است.“.

زنان حقوقدان از آیات عظام و مهندس بازرگان سپاس ‌‌گزاری کردند و مسأله اجبار حجاب را پايان يافته تلقی کرد. (کيهان ۲۱ اسفند۵۷). از سوی قضات و وکلای زن دادگستری، بیانیه​ای در مورد حجاب زنان و لزوم پرداختن به سایر مسایل مملکتی انتشار یافت. در این بیانیه گفته شده بود:

”زنان حقوقدان در کنار کلیه خواهران هموطن، که در گردهمایی روز شنبه 19 اسفند 1357در وزارت دادگستری، صدای حق​طلبانه خود را بلند نمودند و طی قطعنامه صادره، خواسته​های خود را اعلام داشته​اند، از حضرات آیات عظام و دولت موقت جناب آقای بازرگان، که با درایت سیاسی و انقلابی خود، عدم اجباری بودن حجاب را اعلام نمودند، سپاس ‌‌گذاری می​نماید. همگان امیدواریم در سایه​ی انقلاب شکوهمند ملت، (کمبودهای ناشی از) نابرابری​های مدنی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زنان ایران، به بهترین نحو ممکن تامین شود."

نویسندگان اساتید دانشگاه و... نسبت به این مساله موضع گرفتند. دکتر علی اصغر حاج سید جوادی در مقاله ‌‌ای با عنوان «نه استالین، نه سلطان سعید بن تیمور» در روزنامه ‌‌ی اطلاعات نوشت:

«این دستور که زن ‌‌ها باید حجاب اسلامی بپوشند [به] نتیجه ‌‌ای جز افزایش نارضایتی و سرخوردگی از انقلاب از طرف مردم و افزایش درگیری بین مردم و مأموران کمیته ‌‌ها نمی ‌‌رسد...این که اصول و فروع دین اسلام را کسی جز روحانیون و عالمان دین نمی ‌‌تواند و نباید بفهمد و تفسیر کند و با شرایط زمان و مکان محیط زندگی خود توجیه نماید هیچ گونه پایه ‌‌ی عقلی و منطقی ندارد و هدف اساسی آن چیزی جز تمرکز قدرت مذهبی در دست گروهی خاص و ایجاد فاصله ‌‌های مصنوعی بین مردم و مذهب و قرار گرفتن بین مردم و مذهب به عنوان واسطه نیست... اگر منظور از حجاب اجتناب و پرهیز زن ‌‌ها از افراط در خودآرایی و برهنگی و جلفی است در این صورت لازمه ‌‌ی حضور زن در یک فضای انقلاب اجتماعی حفظ حرمت و حیثیت خود از طریق مراعات در ایجاد تعادل اساسی در شکل و وضع و حرکت خود می ‌‌باشد. اما اگر منظور از حجاب اجبار در پوشیدن چادر و استعمال روسری است در این صورت به افراد غیر مسئول و یا کسانی که اکنون خود را در شهرهای ایران مسئول تأمین نظم می ‌‌دانند اجازه می ‌‌دهد که به بهانه ‌‌ی این دستور دست به اعمال خشونت نسبت به زن ‌‌ها بزنند.»

هما ناطق، استاد دانشگاه نیز بیانیه ‌‌ی سازمان ملی دانشگاهیان را خواند که در آن آمده بود:

«ما مخالف حجاب نیستیم، بلکه مخالف تحمیل آن هستیم... زنان بی​حجاب هرگز به زنان باحجاب توهین نکرده​اند، بنابراین ما خواستار احترام متقابل هستیم.»

وی در در مقاله ‌‌ای در کیهان نوشت:

«من عضو هیچ یک از گروه ‌‌های جمعیت ‌‌های زنان نیستم... من فرد مستقلی هستم... مبارزه زن و مرد نمی ‌‌شناسد... به ما گفتند: ما نیروهای ضدانقلابی... ضد حجاب... طرفداران قانون اساسی... تفرقه​انداز هستیم. ما هیچ یک از این ‌‌ها نیستیم... انتخاب نوع پوشاک از ابتدایی ‌‌ترین حقوق هر فرد است. تحمیل نوع پوشاک در جهت نفی آزادی و در تحریف ایمنی اجتماعی است. در دوران پهلوی کدام مرد از آزادی برخوردار بود که زن از آزادی برخوردار شده باشد... عنوان کردن مسئله ‌‌ی زن، در این برهه از مبارزه و در این مرحله از جنبش یک مسئله ‌‌ی انحرافی است. ما نباید در این شرایط مسئله ‌‌ای به نام مسئله ‌‌ی زن داشته باشیم... خطر انحصارطلبی و تبدیل شدن به گروه فشار در تک تک ما نهفته و باید هشیار باشیم.»

قدسی قاضی نور چنین عنوان کردند:

«برای زنان عروسکی که تمام فکرشان، خواسته ‌‌شان و وقتشان صرف زیباتر شدن بوده، روسری کار نهایی است؟... با بستن یک روسری فکر نکنیم که زنان و دختران ما از حالت عروسکی به در می ‌‌شوند، نه... آیا وجود ندارند زنانی که با زنانه ‌‌ترین و بدن نماترین لباس ‌‌ها یک روسری روی سر دارند؟... بیایید کاری کنیم که مسئله ‌‌ای به نام زن وجود نداشته باشد.»

سیمین دانشور هم در مقاله ‌‌ای با عنوان «بیایید ایران ویران را آباد کنیم.» نوشت:

«رضاخان به زور و خشم حجاب را از سر زنان برداشت و پسرش قانون حمایت خانواده را پیش آورد. هیچ کدام اساس درستی نداشت... من به انقلاب مردم ایران عشق می ‌‌ورزم. در انقلاب اسلامی ایران با ابعاد وسیع و حیرت انگیزش، زنان همگام مردان بودند... من حضرت خمینی رهبر انقلاب مردم ایران را کلمه الحق می ‌‌دانم... چنین مردی بارها و بارها گفته است که مسئول نسل آینده است و آرزویش نظام حکومتی است اسلامی و ایرانی که حافظ استقلال و دموکراسی باشد... متأسفانه دست​های مرئی و نامرئی در کار و در راه است و می ‌‌داند که آسان ‌‌ترین راه مخدوش کردن چهره ‌‌ی پاک انقلاب مردم ایران، تفرقه​اندازی... است... خوشبختانه هوشیاری حضرت خمینی و دل آگاهیش به این بحث خاتمه داد و حق زن را در اسلام حتی برتر از مرد شمرد. اینک مسئله ‌‌ی حجاب مطرح شده است، به وسیله ‌‌ی تلفن و از طریق رادیو و آن هم نه به زبان حق خود حضرت خمینی... خیال همه را راحت کنم که حجاب به صورت چادر یک مسئله ‌‌ی اسلامی نیست، یک مسئله ‌‌ی سنتی است... سرانداز و چادر بیش ‌‌تر پوشش خاص زنان دربارهای یغمامنش و عیلام... بوده است. اما چه مسئله ‌‌ی چادر و چه حجاب شرعی اسلامی... از مسائل فرعی و فقهی و ظاهری است در حالی که فعلا کوهی از مشکلات در برابر ما برپا ایستاده است... درد زن ‌‌ها را می ‌‌دانم. مسئله بر سر این نیست که حجاب به سر بکنند یا نکنند. مسئله در ترس از لچک به سر شدن است. مسئله بر سر ترس از دور ماندن از مسئولیت عظیم است.»


پس از آن دیگر اعتراضاتی به این گستردگی علیه حجاب صورت نگرفت. سیر حوادث آنقدر سریع بود که مساله حجاب در میان آنها گم شد، هر چند تحمیل حجاب روند خود را طی می ‌‌کرد و تنها در روزنامه ‌‌های رسمی گاه و بیگاه مقالاتی در مورد مساله حجاب و فشارهای وارده بر زنان منتشر می​شد. از جمله، منصوره کفایی، 18 اردیبهشت 58 نامه​ای به آیندگان نوشت با عنوان "مساله زنان و آنان که کاسه ‌‌ی گرمتر از آش هستند" و به فشارهایی اشاره کرد که برای تحمیل حجاب به زنان وارد می​شد. در بخشی از این نامه چنین آمده است :

"با وجودی که قبلا نوید داده می​شد حقوق اجتماعی زنان در دوران جمهوری اسلامی به مراتب بیشتر از دوران آریامهری خواهد بود، حالیه که به لطف الهی، حکومت مردم بر مردم جایگزین حکومت فرد بر مردم شده، عملا گروهی از مردان مبارز، چنان جبهه​ی خود را از جامعه نسوان مبارز جدا نموده ‌‌اند که پنداری زنان ایرانی در کوران مبارزات، نه دست به اعتصاب زده، نه راه ‌‌پیمایی کرده و نه اینکه دوشادوش مردان، شهید داده​اند و نه در زندان​ها​ی مخوف رژیم گذشته، مورد وقیحانه ‌‌ترین شکنجه​ها قرار گرفته​اند.

صرف نظر از هیاهوی حجاب، که مسلما دلیل نجابت یک زن، پارچه اضافی نمی​تواند باشد، این روزها ما زنان اداری، که شغل خارج از چارچوب منزل را، صرفا به خاطر مدد معاش انتخاب کرده ‌‌ایم، شاهد عکس​العمل ‌‌های نوظهوری هستیم که کم​کم جنبه​ی مخالف ‌‌خوانی و جبهه ‌‌گیری را از دست داده و صورت توهین به خود گرفته است ..."

پس از ماجراهای اسفند 57، مساله تحمیل حجاب به تدریج جدی​تر شد اما دیگر از آن اعتراضات گسترده خبری نبود. برخورد با زنان بی​حجاب تا سال​های دهه ‌‌ی شصت همچنان با شدت ادامه یافت. کتک زدن زنان در انظار عمومی، تیغ کشیدن به صورت و لب ‌‌های زنان به جرم داشتن آرایش، اسید پاشیدن به روی آنها، شلاق زدن، اخراج از کار، از جمله برخوردهایی بود که با زنان به اصطلاح بدحجاب می​شد. از جمله دیگر برخوردها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

"زنانی که به جرم بی​حجابی دستگیر می​شدند وادار می​شدند که ورقه​ای را امضا کنند که روی آن نوشته شده است:" قول می ‌‌دهم که دیگر دست به عمل منافی عفت نزنم". و یا روسری او را باز می ‌‌کنند و روسری دیگری به سرش می​بندند که روی آن نوشته شده:"من یک زن فاحشه هستم" و او را وادار می ‌‌کنند با همین روسری به خانه برود. زنانی به جرم دیده شدن قسمتی از مو یا گردنشان از زیر روسری دستگیر و روانه زندان می​شوند. موهای سر آنان را به شکل توهین​آمیز و زننده​ای می​تراشند و می ‌‌گویند: "تا زمانی که موهای سرت بلند شود مجبور می​شود روسری سرکنی و آن وقت به حجاب عادت خواهی کرد". سر زنان متهم را به داخل کیسه​ای پر از حشره و موش می ‌‌کنند که سبب بیماری روانی این زنان می​شد... عظمت غفاری پرستار قائم ‌‌شهر و یک زن ارمنی به علت تجاوز هنگام دستگیری به بهانه نداشتن حجاب، خودکشی کردند.18

در تیر 59 از سوی آیت​اله خمینی "انقلاب اداری" اعلام شد. پس از آن مسوولین وزارتخانه​ها و ادارات یکی پس از دیگری زنان کارمند را به رعایت پوشش اسلامی ملزم کردند. در 16 تیر ماه 59 شورای انقلاب ورود زنان بدون پوشش اسلامی را به ادارات ممنوع کرد. آیت​اله قدوسی دادستان کل انقلاب با صدور اطلاعیه​ای به تمام وزارتخانه​ها و موسسات و ادارات هشدار داد که از ساعت 8 صبح 17 تیر ماه حقوق و مزایای زنان کارمندی که بدون پوشش اسلامی در محل کار حاضر شوند قطع خواهد شد. شورای خلیفه​گری ارامنه نیز اعلام کرد که زنان ارمنی با پوشش اسلامی در ادارات حضور می​یابند.

این بار نیز زنان به خیابان آمدند تا علیه حجاب اجباری در ادارات اعتراض کنند. هر چند این اعتراضات به شدت اعتراضات اسفند 57 نبود اما با دستگیری و سرکوب شدید روبرو شد. در حرکتی اعتراضی، برخی از زنان با لباس سیاه در خیابان و محل کار حاضر شدند که این مساله به دستگیری برخی از آنها منجر شد. موج پاکسازی​ها و اخراج​ها شدت گرفت. (اطلاعات 9تیر)، در روزنامه اطلاعات 18تیر خبر دستگیری5 زن و 3 مرد آمده است. در 23 تیر روزنامه اطلاعات خبر اخراج 139 زن سیاه​پوش از ارتش و سازمان صنایع دفاع ملی اعلام شد. برخی از این اخراج ‌‌ها به صورت دسته​جمعی بود. در روزنامه کیهان 19 تیر ماه 59 خبری منتشر شد به شرح زیر:

"بنا به فرمان امام و طبق بخشنامه صادره از سوی مقامات مسوول ملی نفت منطقه مسجد سلمیان مبنی بر پوشش اسلامی بانوان از روز دوشنبه 14/5/59 نظر به این که 43 تن از پرستاران بیمارستان مسجد سلیمان از این دستور سرپیچی نموده و از گرفتن روسری​های مخصوص امتناع ورزیدند و با توجه به این که در جلسات ارشادی قانع نشدند به دستور دادستان انقلاب اسلامی مسجد سلیمان از کار برکنار شدند."

جای این زنان در ادارات خالی نماند و زنانی که موافق دیدگاه ‌‌های حکومت جدید بودند و حجاب را با جان و دل پذیرفته بودند، جای آنان را پر کردند. این قشر از زنان که به دلیل حکومت اسلامی، احساس امنیت می ‌‌کردند، پا به عرصه فعالیت ‌‌های اجتماعی گذاشتند.

در آن دوران در ادارات اطلاعیه​هایی با عناوینی چون زنان مسلمان و... مرتب بر در و دیوار و تابلوهای اعلانات ادارات نصب و چسبانده می​شد که در آن زنان بی حجاب را فاحشه می​نامیدند.

منابع

1-    نشریه نوید

2-    خیزش ص 143 به ‌‌نقل از محبوبه امیری

3-     کیهان 26 دی 57 شهرک نوفل لوشاتو درحومه پاريس
" ما فقط لباس​های جلف را ممنوع خواهيم کرد."(کيهان اول بهمن ۵۷ شماره ۱۰۶۱۸ صفحه ۳) (به نقل از مصاحبه السفير با آقای خمينی)

4-     کيهان سوم بهمن ۱۳۵۷

5-     کیهان 2، 5 و 17 بهمن

6-     کيهان ۵ بهمن ۵۷ شماره ۱۰۶۲۲ صفحه ۱

7-     کيهان ۲۰ اسفند ۵۷ شماره۱۰۶۵۸

8-    پیغام امروز17/12/57

9-    کيهان ۲۰اسفند ۱۳۵۷ص۲

10- خیزش زنان، به نقل ازکیت میلت ص 194 و 195

11- آیندگان، دیلی تلگراف، واشنگتن پست، کیت میل، لوس آنجلس تایمز، لوموند

12-                        نوعی اسلحه

13- صادق قطب زاده، رییس سازمان صدا وسیما بود، اعلام کرده بود که مدافع پابرهنه​هاست. درحالی که کت وشلوارها و لباس​های بسیار شیک خارجی می​پوشید و این مساله به موضوعی برای طنزپردازان تبدیل شده بود.

14- آیندگان 22 اسفند

15- اطلاعات 21 اسفند 57

16- کیهان 23 اسفند 57

17-                        کيهان ۱۸ اسفند ۱۳۵۷

18-                        نشریه زنان، سازمان چریک​های فدایی خلق اکثریت سال 63. سازمان فدائیان خلق شاخه اکثریت تا قبل از سال 62 از حکومت دفاع می​کرد و شعار "پاسداران را به سلاح​های سنگین مجهز کنید" از معروف ترین شعارهای آنان بود.



 

منبع:پژواک ایران