من از نسلی حرف میزنم که سوخت؛ نسلی که با وعده آزادی، عدالت، برابری و رهایی به میدان آمد، اما حاصل آن وعدهها ۴۷ سال حکومت ایدئولوژیک، سرکوب، تبعیض، اجبار و دخالت در خصوصیترین بخشهای زندگی مردم شد.
من معتقدم برای فهم فاجعه ۱۳۵۷ باید به ریشههای فکری بنیادگرایی اسلامی برگشت؛ نه فقط به خمینی و روحانیونی که قدرت را گرفتند، بلکه به کسانی که پیش از انقلاب، زبان و چارچوب فکری این جریان را ساختند و به آن اعتبار بخشیدند.
از نظر من، سید جمالالدین اسدآبادی، مهندس مهدی بازرگان و علی شریعتی سه چهره محوری این تاریخاند. من نقش آنها را در بنیانگذاری، صورتبندی و گسترش بنیادگرایی اسلامی مدرن در جهان و ایران میبینم؛ جریانی که دین را از حوزه ایمان شخصی بیرون آورد و به ایدئولوژی قدرت، حکومت و اداره جامعه تبدیل کرد.
اسدآبادی؛ آغاز تبار بنیادگرایی اسلامی
من سید جمالالدین اسدآبادی را از بنیانگذاران اصلی اسلام سیاسی مدرن در جهان و از سرچشمههای مهم آن در ایران میدانم. اهمیت او فقط در مبارزه با استعمار و دعوت به اتحاد مسلمانان نبود؛ او اسلام را به نیرویی سیاسی برای بسیج جامعه و بازسازی قدرت جهان اسلام تبدیل کرد.
این مسیر بعدها در اندیشه محمد عبده، رشید رضا، حسنالبنا، اخوانالمسلمین و سید قطب، در شکلهای متفاوت ادامه یافت. این جریانها یکسان نبودند، اما در تبار تاریخی اسلامگرایی سیاسی پیوندهای فکری مهمی داشتند.
من معتقدم نمیتوان اسدآبادی را از تاریخ شکلگیری این اندیشه جدا کرد. وقتی دین به پروژه سیاسی تبدیل میشود و یک جریان خود را نماینده حقیقت میداند، چه تضمینی برای آزادی و حق مخالفت کسانی باقی میماند که آن حقیقت را قبول ندارند؟
بازرگان؛ دین در لباس علم و سیاست
مهندس بازرگان از چهرههای مهم صورتبندی روشنفکری دینی در ایران بود. او تلاش کرد اسلام را با علم جدید و جهان مدرن پیوند بزند و برای دین در عرصه اجتماعی و سیاسی جایگاهی محوری تعریف کند.
از نظر من، نقش مهم بازرگان این بود که به دین زبان علمی و دانشگاهی داد و آن را برای نسل تحصیلکرده بهعنوان چارچوبی برای فهم جامعه و زندگی مدرن عرضه کرد.
ممکن است گفته شود بازرگان مدافع دموکراسی و مخالف ولایت فقیه بود. این واقعیت را انکار نمیکنم. اما پرسش من این است: چرا باید دین را بهعنوان چارچوب اداره جامعه وارد سیاست کرد و بعد انتظار داشت قدرتی به نام همان دین ادعای انحصار نکند؟
او نخستوزیر دولت موقت شد و در آغاز استقرار جمهوری اسلامی در ساختار قدرت حضور داشت. مخالفت بعدی او با خمینی، مسئولیت تاریخیاش در آن مرحله را از میان نمیبرد. من معتقدم کسانی که به یک پروژه سیاسی اعتبار و زبان فکری میدهند، باید درباره پیامدهای آن پاسخگو باشند.
شریعتی؛ معمار اسلام انقلابی در ایران
در میان این چهرهها، علی شریعتی برای من جایگاهی ویژه دارد. من او را یکی از بنیانگذاران اصلی اسلام انقلابی و ایدئولوژیک در ایران میدانم.
شریعتی مفاهیمی از مارکسیسم، اگزیستانسیالیسم و اندیشههای ضداستعماری را با خوانشی انقلابی از اسلام و تشیع ترکیب کرد. او از شهادت، جهاد، عدالت، محرومان و انقلاب سخن گفت و این مفاهیم را به زبان بسیج سیاسی نسل جوان تبدیل کرد.
مسئله اصلی برای من این است که شریعتی دین را به ایدئولوژی تبدیل کرد؛ اسلام دیگر فقط ایمان و اخلاق فردی نبود، بلکه نقشه راه مبارزه، دگرگونی جامعه و رهبری سیاسی معرفی میشد.
امت و امامت؛ جایگاه شهروند کجاست؟
نظریه «امت و امامت» یکی از مهمترین بخشهای اندیشه شریعتی است. در این الگو، جامعه در قالب امت و رهبری آن در قالب امامت تعریف میشود.
پرسش من این است: در چنین جامعهای، جای شهروند مستقل، حق مخالفت، آزادی انتخاب و تکثر عقیده کجاست؟ کسی که نمیخواهد از رهبر فکری یا سیاسی پیروی کند چه حقی دارد؟
نظریه شریعتی عین ولایت فقیه خمینی نبود، اما من معتقدم زبان امت، رهبری و هدایت دینی به گسترش فضایی کمک کرد که در آن حکومت مبتنی بر رهبری دینی برای بخشی از نسل جوان پذیرفتنی شد.
شریعتی در سال ۱۳۵۶ درگذشت و جمهوری اسلامی را ندید، اما آثارش بر ذهنیت انقلابی نسل پیش از ۱۳۵۷ تأثیر عمیقی گذاشت. نمیتوان تاریخ انقلاب را نوشت و از نقش او در ساختن زبان اسلام ایدئولوژیک عبور کرد.
مجاهدین خلق؛ تبدیل دین به تشکیلات و مبارزه
مجاهدین خلق نیز بخشی از همین تاریخاند. این سازمان در دهه ۱۳۴۰ شکل گرفت و اسلام را با مفاهیم مبارزه انقلابی، عدالت اجتماعی و سازماندهی تشکیلاتی پیوند زد. در سال ۱۳۵۴ نیز بخشی از اعضای آن به مارکسیسم گرایش پیدا کردند.
من نمیگویم بازرگان یا شریعتی بنیانگذار مجاهدین بودند؛ اما معتقدم این سازمان در فضایی رشد کرد که دین به ایدئولوژی مبارزه و ابزار سازماندهی سیاسی تبدیل شده بود.
خطر از جایی آغاز میشود که سازمان خود را صاحب حقیقت بداند، اطاعت از رهبری را بر استقلال فرد مقدم کند و مخالف را دشمن آرمان معرفی کند. این منطق را باید در جریانهای مختلف بنیادگرا بررسی کرد، بیآنکه تاریخ و عملکرد آنها را یکسان بدانیم.
۱۳۵۷؛ وقتی بنیادگرایی به قدرت رسید
من معتقدم سال ۱۳۵۷ لحظهای بود که جریان بنیادگرایی اسلامی توانست به قدرت سیاسی دست پیدا کند. خمینی رهبر اصلی این قدرتگیری بود، اما پروژهای که به حکومت رسید در خلأ شکل نگرفته بود. پیش از آن، سالها اندیشه و فعالیت برای تبدیل اسلام به ایدئولوژی اجتماعی و سیاسی جریان داشت.
انقلاب نیروهای متنوعی داشت و همه انقلابیون خواهان حکومت دینی نبودند. بسیاری آزادی و عدالت میخواستند؛ اما در نهایت نیروی اسلامگرا قدرت را تثبیت کرد و وعدههای انقلاب را در چارچوب حکومت دینی انحصاری خود تعریف کرد.
جمهوری اسلامی با ادعای حکومت به نام خدا و دین، دامنهای از اجبار و دخالت ایدئولوژیک را بر زندگی مردم تحمیل کرد که باید مستقلاً بررسی شود. جنایتهایی که خمینی و حکومتش به نام دین مرتکب شدند، نباید با اشاره به ساواک و گذشته توجیه یا کمرنگ شوند. نقد حکومت پهلوی یک بحث است و پاسخگویی درباره بنیادگرایی اسلامی، انقلاب ۱۳۵۷ و ۴۷ سال جنایت و سرکوب جمهوری اسلامی بحثی دیگر.
موضوع اصلی من در این نوشته، مسئولیت جریان بنیادگرایی اسلامی و پیامدهای فاجعه ۱۳۵۷ است.
۴۷ سال حکومت بر زندگی و ذهن مردم
جمهوری اسلامی فقط دولت را در اختیار نگرفت؛ کوشید بر بدن، ذهن و زندگی مردم مسلط شود. زنان با اجبارهای حکومتی روبهرو شدند، دانشگاهها زیر فشار اسلامیسازی قرار گرفتند، هنر و رسانه سانسور شدند و آزادی عقیده و سبک زندگی محدود شد.
انقلاب فرهنگی، تعطیلی دانشگاهها و حذف و محرومیت استادان و دانشجویان، نمونه روشن تلاش حکومت برای کنترل اندیشه و تولید دانش بود.
نقش عبدالکریم سروش در ستاد انقلاب فرهنگی نیز باید نقد شود. توضیحات بعدی او درباره مخالفت با پاکسازیها، مسئولیت تاریخی مشارکت در نهادی را که مأموریت اسلامیسازی دانشگاهها داشت، از میان نمیبرد.
من معتقدم بنیادگرایی فقط یک باور مذهبی نیست؛ پروژهای سیاسی برای کنترل جامعه است. وقتی قدرت خود را نماینده خدا و حقیقت مطلق بداند، میتواند سرکوب را هم به نام دین توجیه کند.
سخن آخر؛ نسلی که سوخت
من از نسلی حرف میزنم که به نام آزادی به میدان آمد، اما آزادی را از او گرفتند؛ به نام عدالت امیدوار شد، اما با تبعیض و فساد روبهرو شد؛ و به نام معنویت وعده رهایی شنید، اما دید چگونه دین به ابزار قدرت و سرکوب تبدیل شد.
من معتقدم باید تاریخ بنیادگرایی اسلامی را از ریشههای فکری آن بررسی کرد: از اسدآبادی و تبار جهانی اسلام سیاسی، تا بازرگان و شریعتی، جریانهای اسلامگرای انقلابی، مجاهدین خلق و سرانجام خمینی و جمهوری اسلامی.
فاجعه فقط این نبود که خمینی به قدرت رسید؛ فاجعه این بود که پیش از او، اندیشهای در جامعه گسترش یافته بود که دین را به ایدئولوژی انقلاب و حکومت تبدیل میکرد و برای زندگی انسان نسخهای از پیش تعیینشده داشت.
فاجعه بزرگ بنیادگرایی اسلامی فقط سیاسیکردن دین نبود؛ ایدئولوژیککردن ذهن انسان و گرفتن حق اندیشیدن مستقل از او بود.
من از نسلی حرف میزنم که سوخت؛ نسلی که بهای بنیادگرایی اسلامی و فاجعه ۱۳۵۷ را پرداخت و نسلهای بعدی هم هنوز دارند هزینه آن را میدهند.