چند منبع به رویترز گفتهاند، دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا در حال بررسی گزینههای مختلف علیه جمهوری اسلامی ایران است که شامل حملات هدفمند به نیروهای امنیتی و رهبران برای ایجاد انگیزه در معترضان میشود؛ هرچند مقامات اسرائیلی و عرب میگویند قدرت هوایی بهتنهایی نمیتواند ملاها را در ایران سرنگون کند.
رویترز ۲۹ ژانویه (۹ بهمن) به نقل از دو منبع آمریکایی گزارش داد ترامپ پس از سرکوب شدید اعتراضات سراسری در ایران که به کشته شدن هزاران نفر انجامید ـ بهدنبال ایجاد شرایطی برای «تغییر رژیم» است.
به گفته این منابع، او گزینههایی را بررسی میکرد که فرماندهان و نهادهایی را هدف قرار دهد که واشنگتن آنها را مسئول خشونتها میداند، تا به معترضان اعتمادبهنفس بدهد که بتوانند ساختمانهای دولتی و امنیتی را تصرف کنند.
یکی از منابع آمریکایی گفت گزینههای مورد بحثِ مشاوران ترامپ همچنین شامل حملهای بسیار گستردهتر با اثرات ماندگار است؛ احتمالاً علیه موشکهای بالستیکی که میتوانند به متحدان آمریکا در خاورمیانه برسند یا علیه برنامههای غنیسازی هستهای ایران.
منبع دیگر گفت ترامپ هنوز تصمیم نهایی درباره مسیر اقدام، از جمله انتخاب گزینه نظامی، نگرفته است.
ورود یک ناو هواپیمابر آمریکایی و ناوهای پشتیبان آن در این هفته به خاورمیانه، تواناییهای ترامپ را برای اقدام نظامی بالقوه افزایش داده است؛ اقدامی که پس از تهدیدهای مکرر او دربارهٔ مداخله بهدلیل سرکوب اعتراضات در ایران صورت میگیرد.
چهار مقام عرب، سه دیپلمات غربی و یک منبع ارشد غربی که دولتهایشان در جریان این گفتگوها قرار گرفتهاند، گفتند نگراناند که چنین حملاتی بهجای کشاندن مردم به خیابانها، خیزشی را که پس از خونینترین سرکوب از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در شوک فرو رفته، بیش از پیش تضعیف کند.
الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه، گفت بدون ریزش گسترده در نیروهای نظامی، اعتراضات ایران «قهرمانانه اما کمامکانات» باقی میماند.
منابع این گزارش بهدلیل حساسیت موضوع خواستار ناشناس ماندن شدند. وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران، وزارت دفاع آمریکا و کاخ سفید به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ ندادند. دفتر نخستوزیر اسرائیل نیز از اظهار نظر خودداری کرد.
ترامپ روز چهارشنبه از مقامات تهران خواست پای میز مذاکره بیاید و درباره توقف غنیسازی و تولید سلاحهای هستهای به توافق برسند. او هشدار داد حمله آینده آمریکا شدیدتر از بمباران سه سایت هستهای در جنگ ۱۲ روزه خواهد بود.
یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت ایران «خود را برای رویارویی نظامی آماده میکند و همزمان از کانالهای دیپلماتیک استفاده میکند»، اما واشنگتن نشانهای از تمایل به دیپلماسی نشان نمیدهد.
نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل در پیامی در شبکه «ایکس» گفت ایران که برنامه هستهای خود را صلحآمیز میداند، برای گفتگو «بر پایهٔ احترام و منافع متقابل» آماده است، اما اگر تحت فشار قرار گیرد «بیسابقه» از خود دفاع خواهد کرد.
رویترز مینویسد، ترامپ بهطور علنی مشخص نکرده در هر توافقی دقیقاً چه میخواهد. مواضع پیشین دولت او شامل ممنوعیت غنیسازی مستقل اورانیوم توسط ایران، محدودیت بر موشکهای بالستیک دوربرد و محدودسازی شبکهٔ نیروهای نیابتی مسلح تهران در خاورمیانه بوده است.
محدودیتهای قدرت هوایی
یک مقام ارشد اسرائیلی که مستقیماً از برنامهریزیهای مشترک اسرائیل و آمریکا آگاه است، به رویترز گفت اسرائیل باور ندارد که حملات هوایی بهتنهایی بتواند جمهوری اسلامی را سرنگون کند، اگر هدف واشنگتن چنین باشد.
او گفت: «اگر قرار است رژیم را سرنگون کنید، باید نیروی زمینی وارد کنید»، و افزود حتی اگر آمریکا رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای را بکشد «رهبر جدیدی جایگزین او خواهد شد».
به گفته این مقام، تنها ترکیبی از فشار خارجی و یک اپوزیسیون سازمانیافته داخلی میتواند مسیر سیاسی ایران را تغییر دهد. او افزود رهبری جمهوری اسلامی با وجود تضعیف ناشی از ناآرامیها، همچنان کنترل را در دست دارد؛ هرچند بحران اقتصادی عمیق ادامه دارد.
دو فرد آگاه گفتند چندین گزارش اطلاعاتی آمریکا نیز به نتیجهای مشابه رسیدهاند: شرایط منجر به اعتراضات همچنان پابرجاست و دولت را تضعیف میکند، اما شکافهای اساسی ایجاد نشده است.
یک منبع غربی گفت بهنظر میرسد هدف ترامپ بیشتر «مهندسی تغییر رهبری» است تا «سرنگونی کامل رژیم»؛ سناریویی شبیه ونزوئلا که در آن مداخله آمریکا به جایگزینی رئیسجمهور انجامید بدون تغییر کلی ساختار حکومت.
خامنهای بهطور علنی مرگ چند هزار نفر در جریان اعتراضات را تأیید کرده و ناآرامیها را به آمریکا، اسرائیل و آنچه «فتنهگران» خواند نسبت داده است.
خامنهای همچنان کنترل را حفظ کرده، اما کمتر دیده میشود
به گفته مقامات منطقهای، خامنهای ۸۶ ساله از مدیریت روزمره کنار کشیده، حضور عمومی خود را کاهش داده و پس از حملات اسرائیل در سال گذشته که بسیاری از فرماندهان ارشد نظامی ایران را از میان برد، احتمالاً در مکانهای امن مستقر است.
مدیریت روزانه به چهرههایی نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از جمله مشاور ارشد علی لاریجانی، منتقل شده است. سپاه شبکه امنیتی و بخشهای بزرگی از اقتصاد ایران را در اختیار دارد.
با این حال، به گفته منابع، خامنهای اختیار نهایی درباره جنگ، جانشینی و راهبرد هستهای را حفظ کرده است؛ امری که تغییر سیاسی را تا زمان خروج او از صحنه بسیار دشوار میکند.
برخی مقامات در واشنگتن و اورشلیم استدلال کردهاند که یک گذار در ایران میتواند بنبست هستهای را بشکند و در نهایت راه را برای روابطی همکاریجویانهتر با غرب باز کند. اما به گفته دیپلماتها، جانشین روشنی برای خامنهای وجود ندارد و در چنین خلأیی ممکن است سپاه قدرت را بهدست گیرد، که به تشدید تقابل هستهای و تنشهای منطقهای میانجامد.
رویترز مینویسد به باور مقامات عرب و دیپلماتها، هر جانشینی که تحت فشار خارجی مطرح شود رد خواهد شد و ممکن است به تقویت -نه تضعیف- سپاه منجر شود.
در سراسر منطقه، از خلیج فارس تا ترکیه، مقامات میگویند مهار را بر فروپاشی ترجیح میدهند؛ نه از سر همدلی با تهران، بلکه بهدلیل ترس از اینکه آشوب در کشوری ۹۰ میلیونی با شکافهای مذهبی و قومی، بیثباتیای فراتر از مرزهای ایران ایجاد کند.
دیپلماتهای غربی هشدار دادند ایرانِ ازهمگسیخته میتواند مانند عراق پس از تهاجم ۲۰۰۳ آمریکا به جنگ داخلی کشیده شود و موجی از پناهجویان، افزایش افراطگرایی و اختلال در جریان نفت از تنگهٔ هرمز را بهدنبال داشته باشد.